کتابکدهیادداشت

جهانی خیالی بسازیم یا حقیقت تاریخ را حفظ کنیم؟

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، کتاب «نازمان: تاریخ جایگزین» اثر امانوئل کارر با ترجمه قاسم مومنی توسط نشر چرخ منتشر گردید. این اثر به بررسی شکنندگی گذشته می‌پردازد و نشان می‌دهد که گذشته به عنوان یک ساختار یکپارچه و استوار وجود ندارد، بلکه مجموعه‌ای از امکانات است که تنها یکی از آن‌ها به واقعیت تبدیل شده است. از این رو، برای درک آنچه واقعاً اتفاق افتاده، گاهی لازم است به آنچه هرگز روی نداده نیز فکر کنیم. جهان‌هایی که می‌توانستند شکل بگیرند و هرگز به وجود نیامدند، تاریخ را به چیزی فراتر از آنچه که ناگزیر باید رخ می‌داد، تبدیل می‌کنند. در پس هر واقعه تاریخی، امکاناتی نهفته است که به فراموشی سپرده شده‌اند: جهان‌هایی که می‌توانستند به وجود بیایند و هرگز نیامدند. آیا این جهان‌های از دست رفته تنها خیال‌پردازی هستند یا بخشی از حقیقت تاریخ را در خود دارند؟ نازمان از همین پرسش آغاز می‌شود. کارر در این کتاب نه در پی بازنویسی گذشته است و نه در تلاش برای ساختن جهانی خیالی. آنچه او به دنبال آن است، رابطه ما با تاریخ است؛ این باور که گذشته به عنوان یک واقعیت تحقق یافته، تنها یک گذشته ممکن بوده است. نازمان این یقین را به تردید تبدیل می‌کند و با گشودن شکافی کوچک در دل گذشته، نشان می‌دهد که آنچه امروز بدیهی به نظر می‌رسد، می‌توانست هرگز وجود نداشته باشد. مرزهای کشورها، پیروزی‌ها و شکست‌ها، انقلاب‌ها، نظام‌های سیاسی و حتی شیوه‌ای که اکنون جهان را درک می‌کنیم، از این رو نازمان نه گریز از تاریخ، بلکه شیوه‌ای متفاوت برای اندیشیدن به آن است.

امانوئل کارر یکی از نویسندگان برجسته ادبیات معاصر فرانسه است که دشوار می‌توان او را در دسته‌بندی‌های رایج ادبی قرار داد. کارر فعالیت خود را با نقد سینما آغاز کرد و رساله‌ای درباره ورنر هرتسوگ نوشت و همچنین مفصل‌ترین زندگی‌نامه فیلیپ کی. دیک، نویسنده مشهور علمی تخیلی را تألیف کرد. از همان ابتدا، علاقه عمیق او به مرزهای میان واقعیت و داستان‌پردازی مشهود بود. سبک خاص او که بسیاری آن را «رمان غیر داستانی» نامیده‌اند، ترکیبی از جستار، زندگی‌نامه‌نویسی، خودزندگی‌نامه و روزنامه‌نگاری تحقیقی است؛ تلاشی مداوم برای درک واقعیت و پرسش از ماهیت آن. کتابی که در دست دارید، هرچند یکی از نخستین آثار اوست، می‌تواند به عنوان سنگ بنای ذهنیتی در نظر گرفته شود که آثار بعدی‌اش بر آن استوار شده‌اند.

کارر، نویسنده، پدیدآور، فیلم‌نامه‌نویس و کارگردان فیلم اهل فرانسه، برنده جوایزی همچون جایزه فمینا و جایزه رنودو نیز شده است. او فرزند لوئیس اودوارد کارر و هلن کارر، مورخ و عضو آکادمی فرانسه است و همچنین پسر عموی فیلسوف فرانسوا زورابیویشویلی محسوب می‌شود. کارر این کتاب را نخستین بار در سال ۱۹۸۶، زمانی که هنوز نویسنده‌ای تقریباً ناشناخته بود، با عنوان «تنگه برینگ» منتشر کرد و برنده جایزه بزرگ ادبیات گمان‌پرداز شد. این کتاب در سال ۲۰۲۵، نزدیک به چهل سال بعد، با نامی سرراست‌تر دوباره منتشر گردید. این بازنشر خود گواهی بر تغییر موضوع کتاب است؛ آنچه روزی ایده‌ای حاشیه‌ای محسوب می‌شد، اکنون به منطقی فرهنگی و فراگیر تبدیل شده است.

کارر عنوان اولیه کتاب را از حکایتی تکان‌دهنده وام گرفته است که به زعم او بیانگر بینشی بنیادین درباره ماهیت «نازمان» است: پس از مرگ استالین و مغضوب شدن لاورنتی بریا، رئیس پلیس مخفی او، به مشترکان دایره‌المعارف بزرگ شوروی ابلاغیه‌ای ارسال شد و از ایشان خواسته شد که با تیغ صفحه مربوط به مدخل «بریا» را از کتاب ببُرند و مدخل جدیدی را جایگزین آن کنند که ضمیمه ابلاغیه بود: مدخلی درباره «تنگه برینگ». این حکایت فراتر از یک داستان هوشمندانه، استعاره‌ای قدرتمند از کارکرد «نازمان» است: ژانر «نازمان» صرفاً نوعی بازی ادبی سرگرم‌کننده نیست، بلکه می‌تواند ابزاری حذفی و توتالیتر باشد؛ جانشین کردن بی‌رحمانه تاریخی دیگر به جای تاریخ واقعی. در اینجا نازمان یا به تعبیری مشهورتر، «تاریخ جایگزین» به وحشت‌های سیاسی سده بیستم و نظارت «برادر بزرگ» اورولی پیوند می‌خورد. نوعی مالیخولیای عمیق و ناخرسندی از زمان حال، نازمان را به ساده‌ترین بیان، یعنی زمان حاکم بر ما، شکل می‌دهد. این پرسش که «چه می‌شد اگر …؟» به ذهن می‌رسد: چه می‌شد اگر نفت ملی نمی‌شد؟ چه می‌شد اگر ایران هم در چالدران توپخانه داشت؟ چه می‌شد اگر سپاهیان شاه سلطان حسین با خوردن آبگوشت دست‌پخت فتحعلی خان نامرنی می‌شدند؟ و سپس، تخیل کردن مابقی زمان، «انگار که» آن «اگر» محقق شده است. نازمان همان آرمان‌شهر (یوتوپیا) است که این بار به جای مکان، در زمان متصور می‌شود و تصور آن در خیال نویسنده تحقق می‌یابد.

کارر بر تمایزی کلیدی میان این دو مفهوم تأکید می‌کند: «کار آرمان‌شهر تغییر آنچه هست است؛ یا دست‌کم ترسیم نقشه‌های این تغییر و این کار بیهوده نیست: هم سازندگان تمدن و هم رویاپردازان تمدن‌های بهتر به شیوه‌های خود به همین امر مشغول‌اند. کار نازمان اما رسواکننده است؛ تغییر آنچه بوده است.» اما چه انگیزه‌ای ما یا نازمان‌نویس را به طرح این پرسش وامی‌دارد که «چه می‌شد اگر؟» کارر انگیزه اصلی را نوعی مالیخولیای عمیق و ناخرسندی از زمان حال می‌داند. نازمان‌نویس نمی‌تواند شکستی تاریخی را تاب بیاورد – مثلاً شکست ناپلئون در واترلو- و خود را ناگزیر می‌بیند که این خطای فاحش تاریخی را تصحیح کند. کارر دو فرضیه برای شکوفایی ژانر نازمان مطرح می‌کند: نخست گسترش بی‌وقفه مالیخولیا در جوامع ما و دوم دشواری فزاینده درک آن نقطه واژگونی که در آن امر بالقوه به امر واقعی بدل می‌شود. تاریخ جایگزین درباره گذشته‌ای است که اتفاق نیفتاده و این جستار دوره جوانی صرفاً اثری حاشیه‌ای در کارنامه امانوئل کارر نیست، بلکه می‌توان آن را کلیدواژه یا سنگ بنای فهم جهان فکری او دانست. مفاهیمی چون انشعاب هویت، توهم و مرز سیال میان واقعیت و خیال که در کتاب نازمان به شکلی نظری طرح شده‌اند، در تمام آثار بعدی او تجسمی هولناک می‌یابند.

سرراست‌ترین و نیرومندترین پیوند میان این کتاب و آثار بعدی کارر، داستان رقیب است؛ ماجرای ژان کلود رومان، که پس از ناکامی در امتحانات پزشکی، هجده سال طوری زندگی کرد که انگار پزشکی معتبر در سازمان بهداشت جهانی است. کارر در این کتاب خواننده را به سفری میان برجسته‌ترین نمونه‌های این ژانر می‌برد و از خلال تحلیل، سیر تحول فکری «نازمان» را ترسیم می‌کند، ولی این‌ها همه بهانه‌ای است برای طرح دیدگاه‌هایی ظریف و بدیع درباره مهمترین خشت‌های کاخ ادبیات. اگر آنچه واقعی نیست خیالی است، آنچه زمانمند نیست چیست؟ نازمان؟ «نازمان: تاریخ جایگزین» درباره گذشته‌ای است که اتفاق نیفتاده، اما می‌توانست اتفاق بیفتد. ناپلئون اگر در واترلو شکست نمی‌خورد، چه می‌شد؟ اگر مسیح به صلیب کشیده نمی‌شد، تاریخ اروپا چه مسیر دیگری پیدا می‌کرد؟ و در مقیاسی شخصی‌تر، اگر کسی که دیروز در اتوبوس دیدیم به لبخند ما پاسخ می‌داد، چه زندگی دیگری ممکن بود آغاز شود؟ کارر از همین پرسش‌های خلاف‌واقع وارد قلمرویی می‌شود که «اوکرونی» نام گرفته است: بازنویسی تاریخ از نقطه‌ای که در آن یک واقعه تغییر می‌کند و جهان دیگری از دل همان تغییر پدید می‌آید. کتاب میان تاریخ، ادبیات و روان‌شناسی حسرت حرکت می‌کند.

کتاب نخستین‌بار در ۱۹۸۶ با عنوان «تنگه برینگ» منتشر شد و تقریباً چهار دهه بعد، کارر آن را با عنوان «اوکرونی» و متنی تازه دوباره منتشر کرد. این فاصله زمانی اهمیت خاصی دارد، زیرا اثری که زمانی درباره ژانری حاشیه‌ای نوشته شده بود، اکنون در جهانی بازخوانی می‌شود که تاریخ بدیل در رمان، سینما، مجموعه‌های تلویزیونی و فرهنگ عامه حضوری بسیار گسترده‌تر پیدا کرده است. آنچه در دهه هشتاد برای کارر نوعی کنجکاوی ادبی بود، امروز به یکی از شیوه‌های رایج تصور تاریخ بدل شده است. واژه «اوکرونی» از الگویی مشابه «اتوپیا» ساخته شده است: اگر اتوپیا جایی است که وجود ندارد، اوکرونی زمانی است که وجود نداشته است. شارل رنوویه در قرن نوزدهم این اصطلاح را برای تاریخی به کار برد که می‌توانست رخ دهد، اما رخ نداده است. کارر از این تعریف ساده فراتر می‌رود و می‌پرسد چرا انسان اصلاً میل دارد گذشته را بازنویسی کند. پاسخ او تنها کنجکاوی نیست. پشت بسیاری از تاریخ‌های بدیل نوعی نارضایتی از واقعیت وجود دارد: میل به اصلاح چیزی که دیگر قابل اصلاح نیست، تصور جهانی که شکست خاصی در آن رخ نداده، یا بازسازی لحظه‌ای که زندگی شخصی یا جمعی در آن مسیر دیگری گرفته است. به همین دلیل، کتاب میان تاریخ، ادبیات و روان‌شناسی حسرت حرکت می‌کند.

کارر سراغ نمونه‌هایی از رنوویه، خورخه لوئیس بورخس، روژه کایوا، فیلیپ کی. دیک و دیگر نویسندگان می‌رود و نشان می‌دهد که اوکرونی تنها بازی ذهنی با تاریخ نیست. هر تاریخ بدیل بر نقطه‌ای از واقعیت انگشت می‌گذارد که نویسنده نمی‌تواند نسبت به آن بی‌تفاوت باشد. اگر کسی جهانی را تصور می‌کند که در آن نازیسم پیروز شده یا شکست دیگری خورده است، انتخاب این نقطه تاریخی خود حامل داوری، ترس یا آرزویی مشخص است. پشت شکاف، زندگی‌هایی دیده می‌شوند که هرگز زندگی نکرده‌ایم. یکی از تصاویر به‌یادماندنی کتاب، منشأ عنوان قدیمی آن را توضیح می‌دهد. پس از سقوط لاورنتی بریا در شوروی، مشترکان «دایره‌المعارف بزرگ شوروی» دستور گرفتند مدخل مربوط به او را از کتاب جدا کنند و به جای آن مطلبی درباره «تنگه برینگ» بچسبانند. گذشته باید طوری اصلاح می‌شد که گویی بریا هرگز آن جایگاه را نداشته است. کارر از این ماجرا به شکل دیگری از اوکرونی می‌رسد: بازنویسی گذشته نه در ادبیات، بلکه به‌عنوان ابزار قدرت. در اینجا تاریخ بدیل دیگر آزادی تخیل نیست؛ تلاشی است برای تصرف حافظه.

امروز کتاب از زاویه‌ای دیگر نیز اهمیت دارد، زیرا بسیاری از وسواس‌های ادبی بعدی کارر را پیشاپیش در خود دارد. واقعیت تا چه حد محکم است؟ اگر یک جزئیات کوچک تغییر کند، آیا کل زندگی می‌تواند فروبریزد؟ فاصله واقعیت و روایتی که درباره آن می‌سازیم کجاست؟ همین پرسش‌ها بعدها، با صورت‌هایی بسیار پیچیده‌تر، در آثاری چون «سبیل»، کتاب او درباره فیلیپ کی. دیک و سپس روایت‌های مستندش بازمی‌گردند. «اوکرونی» از این جهت اثری حاشیه‌ای در کارنامه کارر نیست؛ نسخه جوان‌تر یکی از دغدغه‌های ماندگار او را نشان می‌دهد. با این حال، نباید از کتاب انتظار پژوهشی جامع درباره تاریخ ادبیات خلاف‌واقع داشت. متن محصول دوره‌ای است که ادبیات اوکرونیک هنوز دامنه امروز را نداشت و انتخاب نمونه‌ها گاه شخصی، پراکنده و بیشتر تابع کنجکاوی نویسنده است تا یک طبقه‌بندی دانشگاهی کامل. همین محدودیت اکنون آشکارتر شده است. اما نثر کارر و استعداد او در تبدیل یک موضوع نظری به پرسشی شخصی باعث می‌شود کتاب همچنان زنده بماند.

جذاب‌ترین نتیجه «اوکرونی» (نازمان: تاریخ جایگزین) شاید این باشد که تاریخ بدیل همیشه درباره تاریخی دیگر نیست. گاهی درباره ناتوانی ما در پذیرفتن همین تاریخی است که رخ داده است. هر «اگر» کوچک، شکافی در واقعیت باز می‌کند و پشت آن شکاف، زندگی‌هایی دیده می‌شوند که هرگز زندگی نکرده‌ایم. امانوئل کارر در پایان کتاب چنین می‌نویسد: هنگام به پایان بردن این جستار کوتاه، در پی راهی بودم تا دو چیز را توضیح دهم. نخست، آنچه مرا به این موضوع کشاند؛ دوم، دلایلم برای پشت کردن به تصویر ذاتاً محزونی از ادبیات که با این موضوع گره خورده است. در همین زمان بود که به توصیه دوستی، از وجود رمانی با خبر شدم که مارسل نومرر، شاعر بلژیکی، در ۱۹۷۸، با عنوان «تنگه برینگ» منتشر کرده بود. این رمان نه نازمان است و نه داستانی درباره دنیاهای موازی. بیشتر به بازخوانی ضمنی رمان «ارباب بالانترا» اثر رابرت لوئیس استیونسون می‌ماند. در آن زمان دو برادر دشمن و ناهمسان پس از یک آزمون الاهی تراژیک از هم جدا می‌شوند. آنها در مسیرهایی واگرا یکدیگر را در سراسر جهان تعقیب می‌کنند.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا