تلاقی خون و سرنوشت؛ زیباییشناسی اسطورهای رنگها

سرویس هنر پایگاه خبری الفبای رشد؛ در اساطیر جهانی و ادبیات کهن ایران، رنگها هرگز جنبه تزئینی نداشتهاند؛ بلکه آنها نمایانگر کدهای فلسفی و روایی جهانبینی انسان هستند. در این میان، دو رنگ «سرخ» و «سیاه» به عنوان بنیادینترین و متلاطمترین قطبهای معنایی شناخته میشوند. سرخ، نمایانگر جوشش خون در رگها، حیات، عشقهای طوفانی، آتش میل و در ساحت اسطوره، نماد خونخواهی، رستاخیز و عقل هبوطکرده به ماده است، همانطور که سهروردی در عقل سرخ به آن اشاره میکند. در نقطه مقابل، سیاه نماد ظلمت ازلی، سوگ سترگ، مرگ آرزوها و سایه سنگین تقدیر محتوم است.
زمانی که این دو رنگ در تابلوی دراماتیک سریال «سرخ و سیاه» به کارگردانی آیدا پناهنده کنار هم قرار میگیرند، عنوان سریال به بیانیهای فلسفی تبدیل میشود که تماشای تقابل حیات و زوال را به تصویر میکشد. پناهنده پس از تجربههای معاصر خود، این بار در بستری تاریخی از دوران قاجار و تقابل نسل فرشباف با مناسبات قدرت، اثری خلق کرده است که هندسه رواییاش بر پایه یک عقبگرد هفتساله استوار است. در این ساختار، روایتی که از درون تاروپود تاریخ سر برآورده، به هفت سال پیشتر پل میزند تا ریشههای فاجعه را جستجو کند.
در این مسیر، با راویای قابل اعتماد مواجه هستیم که خاطرهها را با رگههایی از بینش و لحن شاعرانه پالایش میکند، اما هرگز مخاطب را گمراه نمیسازد. این راوی امن، ما را به درون آتشی میبرد که روزگاری گرمابخش بوده اما به تدریج خاکستر شده است. زمانی که اسطوره به خدمت درام درمیآید، انتخاب عنوان سرخ و سیاه و پیوند آن با ساختار رفتوبرگشت زمانی، کارکردی عمیقاً تشریحی پیدا میکند. پرش هفتساله قصه این امکان را فراهم میآورد که ببینند چگونه سرخی طراوت، هنر فرشبافی و عشق، زیر چکمه سیاهی مناسبات استبدادی رنگ میبازد. سرخ در اینجا رنگ جوشش اولیه حیات و عصیان است و سیاه، رنگ شب سنگینی که فرود میآید.
راوی قابل اعتماد از دل تاریکی زمان حال تاریخی، به روزگار پرشور هفت سال قبل نگاه میکند؛ گویی در حال الک کردن خاکستر بهجامانده از آن آتش سرخ است تا بفهمد کجا و چگونه همه چیز به سیاهی گروید. نام «سرخ و سیاه» ناخودآگاه ما را به یاد شاهکار جاودانه استاندال با همین نام میاندازد؛ رمانی که در آن تقابل دو نیروی درونی انسان، شور عشق و آرمانخواهی در برابر ساختارهای خشک اجتماعی و تقدیر، سرنوشت قهرمان را رقم میزند. در ادبیات کهن پارسی نیز، این دو رنگ مظهر حماسه و تراژدی هستند؛ از گذر سیاوش از میان شعلههای سرخ آتش تا جامههای سیاه سوگواران بر مرگ او، و در گنبدهای هفتگانه نظامی گنجوی که هر رنگ رمزگشایی از احوال درون آدمی است.
پناهنده در این سریال، با وام گرفتن از همین سنت دیرینه ادبی، تاریخ را نه به مثابه یک تقویم خشک، بلکه همچون یک متن روایتپذیر میکاود که در آن ردپای خون و زوال با هم گره خورده است. «سرخ و سیاه» فراتر از یک ملودرام تاریخی، دعوتی است به تماشای فروپاشی زیبایی در چرخدندههای قدرت. پناهنده با استخدام این هندسه روایی زمانشکسته و تکیه بر معنای ازلی این دو رنگ، اثری ساخته که به ما یادآوری میکند تاریخ، قصه تکرارشونده جدال میان سرخی حیات و سیاهی زوال است؛ جدالی که برای فهمیدنش، گاهی باید هفت سال به عقب بازگشت.



