روز اراک؛ از ایدهپردازی فرهنگی تا احیای هویت تاریخی

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، ابوالفضل عباسی بانی، پژوهشگر و مدیرعامل بنیاد اراک شناسی، اظهار داشت که تاریخ شهرها تنها تحت تأثیر زمان نیست، بلکه ارادهها و اندیشهها و همچنین دقتهای سنجیده و مهندسیشدهای آن را شکل میدهند که از دل بینظمیهای روزگار، ساختاری ماندگار به وجود میآورند. «روز اراک» نیز از این قاعده مستثنی نیست؛ رویدادی هویتساز که اگرچه نتیجه ماهها کار فکری، پژوهش مستمر و تلاش گروهی داوطلب و دلسوز است، اما تحقق آن به تدبیر، برنامهریزی و نظمی نیاز داشت که شأن این کهندیار و نوینشهر تاریخی ایران را بهدرستی منعکس کند.
رخداد نخست: با استقرار دوره پنجم شورای اسلامی شهر اراک و انتخاب استاد مرتضی سورانه به ریاست کمیسیون فرهنگی و اجتماعی شورا، که با کسب نزدیک به ۲۶ هزار رأی به یکی از چهرههای شاخص این دوره تبدیل شده بود، فرصتی مناسب برای طرح مطالبات فرهنگی و پیگیری مسائل بنیادین شهر فراهم شد. در این راستا، در مکاتبهای در تاریخ ۲۳ آذرماه ۱۳۹۶، ضمن یادآوری پیشینه دیرین اراک و ضرورت توجه به ظرفیتهای فرهنگی آن، خطاب به ایشان نوشتم: «پیش از هر عمران و آبادانی، اراک نیازمند یک کار سترگ فرهنگی است تا مناسبات انسانی و ارتباطات اجتماعی در مسیر درستی قرار گیرد. در این مسیر، سازمان فرهنگی، اجتماعی و ورزشی شهرداری بهعنوان متولی اصلی فرهنگ، باید طرحی نو دراندازد؛ چنانکه سازمان فرهنگی هنری تهران در دهه ۷۰ تحولاتی بنیادین را رقم زد که منشأ تحولات فکری و تاریخی کشور شد و دوم خرداد برآمده از بسترسازی این سازمان، سند افتخاری شد بر یک دوره تاریخی ایران که خدمات و دستاوردهای آن هرگز از یادها نخواهد رفت. اراک به شریعت فرهنگی و فرهنگ شریعتی بیش از تقاطع غیرهمسطح ناموزون، نامیمون، نامناسب، غیرلازم و مزاحم شریعتی و پروژههای پرهزینه مشابه نیازمند است! بیاییم با یک رفرم فرهنگیـاجتماعیِ سترگ، آسیبهای بیشمار شهرمان را بکاهیم تا نامی نیک و ماندگار از کمیسیون فرهنگی شورای پنجم بر جای بماند».
رخداد دوم: در دوره پنجم شورای اسلامی شهر اراک، مرتضی سورانه، رئیس کمیسیون فرهنگی و اجتماعی شورا، با پشتوانه ۳۰ سال تجربه معلمی و مدیریت آموزشی، بر ضرورت مشارکت نخبگان و بهرهگیری از خرد جمعی در پیشبرد امور فرهنگی شهر تأکید داشت. در همین راستا، فعالیتهای فرهنگی و هویتمحور کمیسیون، زمینهساز شکلگیری کارگروهی تخصصی و داوطلبانه شد که بهتدریج به یکی از کانونهای تولید فکر و ارائه پیشنهادهای فرهنگی به کمیسیون و شورای شهر تبدیل گردید. اعضای این کارگروه شامل خانمها فاطمه اسماعیلپور، مرجان میرزائیان و رویا حسنزاده و آقایان روزبه عقلائی، بهنام بیات، فرزین وفائینژاد، افشین حمزهلو، میثم چگینی و بنده بودند. جلسات در آغاز هر چهارشنبه و سپس یک هفته در میان برگزار میشد و متناسب با موضوعات، از استادان دانشگاه، پژوهشگران و صاحبنظران دعوت به عمل میآمد. تعیین روز اراک، ساخت سرود اراک، پیگیری تأسیس خانه فرهنگ، نامگذاری معابر و میدانها به نام مفاخر و چهرههای ملی و تقویت پیوند شهروندان با پیشینه تاریخی و فرهنگی شهر، از جمله محورهای فعالیت این جمع بود.
یکی از جلوههای عملی این رویکرد، سفر روز ۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۷ به هزاوه، زادگاه امیرکبیر، به همراه اعضای «انجمن فرهنگی امیرکبیر» بود. برنامه از محل کارم، شرکت کمباینسازی ایران، آغاز شد؛ جایی که اعضای انجمن پیش از عزیمت، از بخشهای مختلف خط تولید بازدید کردند. برای من، این دیدار فرصتی بود تا فرهیختگان انجمن را با بخشی از توان صنعتی اراک آشنا کنم؛ شهری که هویتش، در کنار تاریخ و فرهنگ، با تلاش کارگران، مهندسان و صنعتگران نیز پیوندی دیرینه دارد. در هزاوه، آقای سید سعید سجادی، رئیس شورای اسلامی روستا، آقایان خانمحمدی و بادکوبهای، اعضای شورا، و سرکار خانم حسینخانی، دهیار، میزبان جمع بودند. آبگوشت سنتی هزاوه، اجرای گروه موسیقی «راز و نیاز» و شعرخوانی اعضای انجمن، فضایی صمیمی و سرشار از عطر فرهنگ و خاطره پدید آورد. در میان اعضای انجمن، مصطفی بادکوبهای، هوشنگ سوفالی، حسین جعفریفر، سیامک فخار، محمد برگزیده، حسین حسینی، حاجآقا بلورچی، تیمسار فخار، سرهنگ حسن فخار، حسن نیکبخت، زندهیاد محمد صدارتی، تیمسار افشینفر، جواد مروجی، احمد ناظرزاده، زندهیاد هوشنگ ترابی، مشهور به شهراز و شاعر نامآشنای سرودههای اراکی، و صاحبالزمانی حضور داشتند.
در ادامه، آقای حسینی، مدیرکل وقت میراث فرهنگی و شماری از مدیران شهری از جمله دکتر کاوه فلکافلاکی، رئیس شورای اسلامی شهر اراک، آقای علی محصولی، نایبرئیس شورا، استاد مرتضی سورانه، رئیس کمیسیون فرهنگی شورای شهر، و سرکار خانم محمدی، رئیس کمیسیون خدمات شهری به جمع ما پیوستند و در جریان این دیدار، خانه تاریخی امیرکبیر که با وجود مرمت و بازسازی همچنان بسته مانده بود، به شکلی پیشبینینشده عملاً گشایش یافت. گفتوگوهای آن روز پیرامون مدیریت شهری، صیانت از میراث تاریخی و فرهنگی و ظرفیتهای گردشگری استان مرکزی، بهویژه گردشگری روستایی، شکل گرفت. این مباحث نشان میداد که پاسداشت هویت تاریخی، پویایی فرهنگی و توسعه پایدار، موضوعاتی جدا از یکدیگر نیستند، بلکه میتوانند در قالب برنامههایی مشترک پیگیری شوند.
چندی بعد، به حکم استاندار وقت، هیئتامنای خانه امیر تشکیل شد و من نیز به مدت هفت سال افتخار عضویت در آن را داشتم؛ فرصتی ارزشمند برای مشارکت در پاسداشت یکی از گرانبهاترین یادگارهای تاریخی سرزمین اراک.
رخداد سوم: در کنار فعالیتهای عمومی کارگروه فرهنگی، تعیین روز اراک بهعنوان موضوعی مستقل و نیازمند پژوهش تاریخی، بررسی اسناد و بهرهگیری از دیدگاه صاحبنظران در دستور کار قرار گرفت. یکی از مأموریتهای بنده در کارگروه، ارتباط با اندیشمندان و دعوت از آنان برای مشارکت در این فرآیند بود. در همین راستا، روز ۲۴ شهریور ۱۳۹۷ با دکتر میرجلالالدین کزازی تماس گرفتم تا ضمن دعوت از ایشان برای حضور در نشست، از دیدگاهها و رهنمودهایشان درباره تعیین روز اراک بهرهمند شوم. کزازی با رویی گشاده از پیشنهاد استقبال کرد. ایشان با اشاره به اینکه نیاکانشان اهل کزاز بودهاند و خود نیز بهتازگی از این منطقه زیبا و حاصلخیز دیدن کردهاند، همچنین با یادآوری سالها تدریس در دورههای کارشناسی ارشد و دکتری دانشگاههای اراک، نکاتی ارزشمند درباره پیشینه تاریخی و جایگاه فرهنگی این شهر مطرح کردند. استاد در یادداشتی، اراک را باستانی توصیف کردند؛ تعبیری که برای من بر ضرورت بازشناسی لایههای تاریخی و فرهنگی این سرزمین تأکید داشت. متن یادداشت ایشان چنین بود: مردان (آقا) عباسیبانی گرامی که با روشنروانی در پی آنی که اراک باستانی را به جایی برسانی که میسزدش! روزی دیگر را نیافتم که فراپیش بنهم، روز بزرگداشت اراک را؛ همچنان برآنم که روز پیافکند آن آموزشگاه بهترین است. با آرزوی بهروزی و کامگاری برای شما و یارانتان.
کزازی منظور استاد از آموزشگاه، مدرسه صمصامی بود؛ مدرسهای که در تاریخ آموزش نوین ایران جایگاهی ویژه دارد و از آن بهعنوان یکی از نخستین مدارس نوین کشور یاد میشود. این پیشنهاد، بار دیگر توجه مرا به اهمیت رخدادهای آموزشی و فرهنگی در شکلگیری هویت مدرن اراک جلب کرد. همچنین از همین زمان، شعار «آگاهی، سرآغاز خردمندی است» را برای خود برگزیدم تا در ذیل نوشتههایم درج کنم. باور به ظرفیتهای انسانی و فرهنگی اراک، پیشتر نیز در سخنان استاد علی دهباشی و استاد محمد پروینگنابادی در «شب بخارای اراک» جلوه یافته بود؛ نشستی فرهنگی که به همت دوستانم، سیدمهدی کتانفروش و زندهیاد آببرین، در سالن خیام هتل امیرکبیر برگزار شد. در آن محفل، سخنی با این مضمون مطرح شد: نمیدانم در این سرزمین چه چیزی نهفته است که مردمانش همه فرهیخته و فرزانه و دانشمندند. عباسی بانی پژوهشگر و مدیرعامل بنیاد اراک شناسی این تعبیر، یادآور سرمایه انسانی و فرهنگی اراک بود؛ سرمایهای که معرفی و پاسداشت آن میتوانست محور برنامههای هویتمحور شهر قرار گیرد. از این رو، تعیین روز اراک را فرصتی برای بازخوانی تاریخ، معرفی مفاخر، تقویت تعلق شهروندی و ایجاد پیوندی آگاهانه میان گذشته و آینده میدیدم.
در مرحله مطالعات اولیه، با مرور منابع و شواهد تاریخی، ۱۰ مناسبت برجسته را بهعنوان گزینههای پیشنهادی استخراج کردم تا مبنای گفتوگو و بررسی کارشناسی در نشست نخبگان قرار گیرند: ۱. سوم مهرماه ۱۳۵۰، سالروز گشایش دانشگاه اراک (مدرسه عالی مرجان). ۲. یکی از مناسبتهای سهگانه زادروز، صدارت یا شهادت میرزا محمدتقیخان امیرکبیر. ۳. سالروز تعیین اراک بهعنوان مرکز استان مرکزی در ۸ شهریور ۱۳۵۶ (و مصوبه بهمنماه ۱۳۵۶). ۴. سالروز تأسیس مدرسه سپهداری بهعنوان مدرسه دینیِ نوین ایران همزمان با گشایش شهر اراک. ۵. زادروز میرزا حبیباللهخان ذوالفنون بهعنوان دانشمند و منجم برجسته اراکی در سال ۱۲۳۹ خورشیدی. ۶. روز ۱۰ آبانماه ۱۳۵۵، سالروز ثبت ملی بازار اراک بهعنوان یک اثر معماری یگانه در بین بازارهای کشور. ۷. سالروز گشایش مدرسه صمصامی بیات بهعنوان نخستین مدرسه نوین کشور در ۱۰ مهرماه ۱۲۷۲ خورشیدی. ۸. بیستم تیرماه ۱۳۱۷ خورشیدی، سالروز افتتاح راهآهن سراسری و احیای مجدد و رسمی نام اراک پس از قرنها. ۹. روز ۱۶ مهرماه، زمان انتخاب لهراسب به جانشینی شاهکیخسرو و برپایی جشن مهرگان در دامنه کوه شاهکیخسرو (شازند). ۱۰. سوم دیماه ۱۲۰۷ خورشیدی، روز گشایش رسمی سلطانآباد بهعنوان نخستین نوینشهر ایران در حضور فتحعلیشاه و اهدای نخستین نشان حکومتی کشور به یوسفخان گرجی.
رخداد چهارم: پس از مطالعات اولیه و تدوین فهرست گزینهها، مقرر شد جمعی از فرزانگان، پژوهشگران، استادان دانشگاه، مدیران و صاحبنظران برای انتخاب روز اراک گرد هم آیند و مسئولیت دعوت از میهمانان و اجرای این نشست در تاریخ ۸ مهرماه ۱۳۹۷، از سوی کمیسیون فرهنگی بر عهده اینجانب قرار گرفت. بیش از ۵۰ نفر از اهالی اندیشه و فرهنگ را، نه با کارت دعوت و تشریفات اداری، بلکه با تماس تلفنی و از سر باور قلبی به اهمیت موضوع دعوت کردم. مدعوین نیز با روی گشاده پذیرفتند و با خودروی شخصی یا وسایل نقلیه عمومی راهی اراک شدند. این شیوه، جلوهای از ماهیت مدنی و داوطلبانه حرکتی بود که بر مشارکت نخبگان و خرد جمعی تکیه داشت. سازماندهی نشست، از چیدمان دقیق صندلیها تا تعیین جایگاه مدعوین، با همکاری اعضای کارگروه فرهنگی و هدایت استاد مرتضی سورانه انجام شد؛ نظمی که فراتر از تشریفات، بازتاب اهمیت گفتوگو، مشارکت و همافزایی در تصمیمسازی فرهنگی بود.
در این نشست، استاد سورانه، رئیس کمیسیون فرهنگی شورای پنجم، میزبان جمعی از مدیران، دانشگاهیان و صاحبنظران بود. اعضای شورای اسلامی شهر، کاوه فلکافلاکی، ایرج رضائی، سعید نادری، محمدحسین فدائی، علیرضا مرادی، پیمان رشیدی، حامد آجرلو، علی محصولی، طوفان محمدی و فرزانه رحمتی نیز حضور داشتند. از دیگر حاضران، مهدی زندیهوکیلی، معاون عمرانی وقت استانداری و استاندار کنونی، داود تاجران، شهردار وقت، حسین بختیاری، فرماندار وقت و محسن نجفی، رئیس دانشگاه صنعتی اراک، بودند. حضور این مجموعه متنوع، امکان بررسی روز اراک را از منظرهای تاریخی، فرهنگی، دانشگاهی و اجرایی فراهم میکرد. اجرای نشست نیز بر عهده اینجانب بود که در آغاز، با مقدمهای تاریخی درباره اراکشناسی و پژوهشهای انجامشده، به تبیین ضرورت برگزاری جلسه پرداختم و سپس از میرجلالالدین کزازی دعوت کردم تا بهعنوان نخستین سخنران، دیدگاههای خود را درباره پیشینه تاریخی اراک و گزینههای پیشنهادی برای تعیین روز شهر بیان کنند. میرجلالالدین کزازی در سخنان خود به ریشه تاریخی واژه اراک و پیوند آن با نام ایران پرداخت و جایگاه این شهر را در گستره تاریخ.



