«وزیرکشی؛ داستانی از ۶۰ سال تاریخ و فرهنگ خراسان»

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، مهدی سیدی همزمان با بزرگداشت ابوالفضل بیهقی و روز پاسداشت نثر فارسی، در رویداد «تاملی بر زمانه و جغرافیای فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی نیشابور در عصر بیهقی» و بررسی کتاب «رسم وزیرکشی» که عصر پنجشنبه در کافهکتاب طربخانه نیشابور در باغ دلگشای خیام برگزار شد، درباره چگونگی شکلگیری کتاب «رسم وزیرکشی» توضیح داد: ایده اولیه این کتاب از پیشنهادی نشأت گرفت که هدف آن بررسی زندگی حسنک وزیر فراتر از روایت اعدام او در تاریخ بیهقی بود؛ اینکه حسنک در دوران کودکی و جوانی کجا زندگی میکرد، چه شرایطی داشت و چه وقایعی بر او گذشت تا به مقام وزارت رسید.
وی افزود: پیشنهاد این بود که با استفاده از اطلاعات تاریخی موجود درباره نیشابور و خاندانهای آن دوره، در کنار بهرهگیری از تخیل و بازسازی فضای زندگی شخصیتها، روایتی شکل بگیرد که تاریخ و جغرافیا را با زبانی داستانگونه به مخاطب منتقل کند. بر همین اساس، طرح اولیه کار آماده شد، اما پس از آن، تصحیح و شرح تاریخ بیهقی چندین سال از وقت ما را گرفت و این پروژه مدتی به تعویق افتاد.
این پژوهشگر تاریخ، جغرافیای تاریخی و فرهنگ کلاسیک ادامه داد: پس از بازگشت دوست قدیمیام، یامان حکمت تقیآبادی، از افغانستان و دیدار دوبارهمان در مشهد، تصمیم گرفتیم برخی کارهای نیمهتمام را سامان بدهیم که یکی از آنها «رسم وزیرکشی» بود. در این مرحله، متن را دوباره بررسی کردیم، بخشهای مختلف آن را جابهجا کردیم و به ساختار نهایی کتاب رسیدیم.
سیدی با اشاره به اهمیت دوره تاریخی مورد بررسی در این کتاب گفت: ما در این اثر، حدود ۶۰ سال از تاریخ، فرهنگ، جغرافیا و ادب خراسان را از سال ۳۷۰ تا ۴۳۰ هجری روایت کردهایم؛ دورهای بسیار مهم در تاریخ ایران که در آن تحولات سیاسی بزرگی رخ داد. فردوسی در حدود سال ۳۷۰ هجری سرودن شاهنامه را آغاز کرد و در همین بازه زمانی، این اثر را به پایان رساند. در مقابل، سامانیان که در اوج قدرت بودند، بهتدریج از میان رفتند و قلمروشان میان قدرتهای رقیب تقسیم شد.
وی افزود: در این دوره، غزنویان به قدرت رسیدند و محمود غزنوی ابتدا در جایگاه سپهسالار ظاهر شد و سپس به سلطنت رسید. پس از او نیز مسعود غزنوی به قدرت رسید و در ادامه، سلجوقیان وارد صحنه سیاسی شدند. بنابراین، در فاصلهای حدود ۶۰ سال، تحولات مهمی در ساختار قدرت، مناسبات سیاسی و وضعیت فرهنگی خراسان رخ داد که شناخت آنها برای درک تاریخ این منطقه ضروری است.
مؤلف کتاب «رسم وزیرکشی» با بیان اینکه زندگی حسنک وزیر محور روایت این دوره تاریخی قرار گرفته است، اظهار کرد: حسنک در سال ۴۲۲ هجری به دار آویخته شد و بنا بر روایت تاریخی، پیکر او تا سال ۴۲۹ همچنان بر دار بود. ما روایت کتاب را تا سال ۴۳۰ ادامه دادیم تا سرانجام این ماجرا نیز در بستر تاریخی خود بازگو شود. در واقع، زندگی حسنک بهانهای برای روایت دورهای گستردهتر از تاریخ ایران و خراسان است.
وی با اشاره به شیوه نگارش کتاب گفت: «رسم وزیرکشی» روایتی داستانگونه دارد، اما بر مستندات تاریخی و جغرافیایی تکیه میکند. در این اثر تلاش کردهایم مطالب را به شکلی روان و قابلفهم ارائه کنیم تا مخاطب بتواند بدون مراجعه به دهها منبع مختلف، تصویری کلی از تحولات این دوره به دست آورد. این کتاب در حدود ۲۰۰ صفحه تنظیم شده و بخشی از تاریخ چند دههای ایران را در قالب یک روایت منسجم عرضه میکند.
سیدی با اشاره به دشواری مطالعه تاریخ دوره سامانیان و غزنویان تصریح کرد: برای شناخت تاریخ این دوره، منابع مختلفی وجود دارد؛ از جمله تاریخ گردیزی، تاریخ یمینی و تاریخ بیهقی که هر یک به بخشهایی از این تاریخ پرداختهاند. با این حال، برای بازسازی کامل روند تحولات سیاسی و اجتماعی، پژوهشگر ناچار است اطلاعات را از منابع متعدد گردآوری و با یکدیگر تطبیق دهد. ما در این کتاب کوشیدهایم بخشی از این اطلاعات پراکنده را در روایتی پیوسته کنار هم قرار دهیم.
وی ادامه داد: برای مثال، تاریخ بیهقی اطلاعات ارزشمندی درباره تحولات دوره سامانیان و چگونگی انتقال قدرت به غزنویان در اختیار ما میگذارد. اگر این منبع وجود نداشت، شناخت ما از برخی جزئیات این تحولات بسیار محدودتر بود. در «رسم وزیرکشی» نیز تلاش کردهایم با بهرهگیری از منابع تاریخی، روند شکلگیری و افول قدرتها و تأثیر آنها بر زندگی شخصیتهایی مانند حسنک را بازنمایی کنیم.
این پژوهشگر تاریخ با اشاره به جایگاه نیشابور در کتاب گفت: یکی دیگر از اهداف ما، معرفی نیشابور و اهمیت تاریخی آن بود. شناخت تاریخ این شهر کار سادهای نیست و برای دستیابی به تصویری جامع از گذشته آن، باید منابع متعددی درباره دورههای مختلف تاریخی، از دوران اسلامی تا دوره مغول و تیموری، بررسی شود. هنوز اثری جامع که مخاطب بتواند با مطالعه آن تصویری کامل از تاریخ و جغرافیای تاریخی نیشابور به دست آورد، در اختیار نداریم.
Sidi با تأکید بر ضرورت توجه به مفهوم تاریخی خراسان بزرگ اظهار کرد: در تقسیمبندی تاریخی، خراسان به چهار ربع یا بخش بزرگ تقسیم میشد که ربع بلخ، ربع هرات، ربع مرو و ربع نیشابور را دربرمیگرفت. این محدوده با تقسیمات جغرافیایی امروزی تفاوت داشت و بخشهایی از افغانستان و ترکمنستان کنونی را نیز شامل میشد. بنابراین، نباید مفهوم تاریخی خراسان بزرگ را با تقسیمات امروزی خراسان رضوی، شمالی و جنوبی یکسان دانست.
وی افزود: ربع نیشابور نیز محدودهای گسترده داشت و شهرها و مناطقی مانند طوس، ترشیز و بیهق را دربرمیگرفت. از این منظر، هنگامی که از تاریخ نیشابور سخن میگوییم، باید مشخص کنیم منظورمان شهر نیشابور است یا محدوده گسترده تاریخی آن؛ زیرا هر یک از این موضوعات به پژوهشی مستقل و گسترده نیاز دارد.
مؤلف کتاب «رسم وزیرکشی» با اشاره به کمبود منابع جامع درباره تاریخ نیشابور گفت: نیشابور از شهرهای مهم تاریخ، فرهنگ و ادب ایران است، اما به اعتقاد من، هنوز آنگونه که شایسته است، به تاریخ و جغرافیای تاریخی آن پرداخته نشده است. در حالی که درباره برخی شهرهای تاریخی خارج از مرزهای امروز ایران، مانند مرو و خوارزم، پژوهشهایی در زمینه جغرافیای تاریخی انجام شده، همچنان جای یک اثر جامع و قابلاستفاده درباره نیشابور خالی است.
وی با اشاره به دشواری معرفی تاریخ و آثار باستانی این شهر خاطرنشان کرد: حتی معرفی یک محدوده کوچک از نیشابور، از شهر و محلات آن تا روستاهای پیرامونی و محوطههای تاریخی، کاری گسترده است. پژوهشهای ارزشمندی نیز در این زمینه انجام شده، اما گاه حجم بالای اطلاعات و تصاویر و دشواریهای انتشار و عرضه کتابهای تخصصی، مانع از آن میشود که این آثار بهطور گسترده در اختیار مخاطبان قرار گیرند.
Sidi با بیان اینکه نیشابور برای او جایگاهی ویژه در تاریخ و فرهنگ ایران دارد، گفت: نامهایی مانند نیشابور، طوس، سمرقند و بخارا برای علاقهمندان به تاریخ و ادبیات، تنها نام یک شهر نیستند، بلکه یادآور لایههای عمیقی از فرهنگ و تمدن ایرانیاند. من نیز به نیشابور تعلق خاطر داشتهام و در این کتاب کوشیدهایم به سهم خود، بخشی از تاریخ و جایگاه این شهر را معرفی کنیم.
وی افزود: در «رسم وزیرکشی» تلاش کردهایم با تمرکز بر دوره زندگی حسنک، دو شهر مهم خراسان، یعنی نیشابور بهعنوان خاستگاه او و بلخ بهعنوان محل اعدامش، را در بستر تحولات تاریخی آن زمان معرفی کنیم. از همین رو عنوان فرعی کتاب به مسیر زندگی حسنک، از شادیاخِ نیشابور تا دار بلخ، اشاره دارد. مسیری که در دل خود، بخشی از تاریخ سیاسی، اجتماعی و فرهنگی خراسان را نیز بازگو میکند.
«رسم وزیرکشی»؛ بازخوانی تاریخ اجتماعی نیشابور در قرون گذشته در ادامه این رویداد فرهنگی یامان حکمت تقیآبادی، پژوهشگر ادبیات فارسی و روایتشناسی، مدرس دانشگاه و شاهنامه پژوه با اشاره به تجربه خود از پیشنهاد برگزاری جلسات تاریخ بیهقیخوانی اظهار کرد: در ابتدا، وقتی پیشنهاد خواندن تاریخ بیهقی مطرح شد، برخی میپرسیدند چرا باید این کتاب را بخوانیم؛ زیرا تصورشان این بود که با متنی تاریخی مواجهاند و لزومی ندارد آن را بهعنوان یک متن ادبی بخوانند. همین پرسش برای من اهمیت پیدا کرد و باعث شد به این موضوع فکر کنم که در جدال میان ادبی بودن و تاریخی بودن تاریخ بیهقی، نباید وجه تاریخی این اثر را نادیده گرفت و صرفاً به زیباییهای ادبی آن پرداخت.
وی افزود: قرون سوم، چهارم و پنجم هجری از دورههای مهم شکلگیری زبان فارسی و بازتولید هویت ایرانی به شمار میروند. در این دورهها، رخدادهای تاریخی و اجتماعی متعددی اتفاق افتاده است که روایت و بررسی آنها میتواند موضوع پژوهشهای گستردهای باشد. این پژوهشگر ادبیات فارسی با اشاره به کتاب «رسم وزیرکشی» ادامه داد: این کتاب حاصل کار استاد سیدی است که من نیز در کنار ایشان همراهیاش کردم. آنچه در این اثر ارائه شده، صرفاً قصه و داستان نیست، بلکه روایتی تاریخی است که میکوشد بخشی از تاریخ اجتماعی آن دوره را بازنمایی کند.
تقیآبادی با بیان اینکه در این کتاب، رویدادهایی مانند قحطی سال ۴۰۰ هجری در نیشابور در پیوند با مناسبات اجتماعی شهر بررسی میشود، گفت: خواننده تنها با گزارش یک قحطی روبهرو نیست، بلکه روابط میان خاندانها، ورود و حضور شخصیتهای مختلف در نیشابور و شرایط اجتماعی و سیاسی حاکم بر شهر را نیز دنبال میکند. تلاش شده است با اتکا به منابع گوناگون، تصویری روایی از این مناسبات ارائه شود تا مخاطب بتواند ساختار اجتماعی آن دوره و زمینههای رشد جریانهای فکری و مذهبی را بهتر بشناسد.
جریان کرامیه در نیشابور وی با اشاره به جریان کرامیه در نیشابور اظهار کرد: یکی از مسائل مهمی که در این روایت تاریخی مطرح میشود، این است که چه شرایطی زمینه رشد برخی فرقهها را فراهم میکرد و چگونه در غیاب نهادهای مستقل و قدرتمند، گروههایی میتوانستند اتهامزنی و خشونت را گسترش دهند. در چنین فضایی، متهم کردن افراد به قرمطی بودن میتوانست به ابزاری برای مشروعیتبخشی به حذف و کشتن آنان تبدیل شود؛ وضعیتی که از نظر اجتماعی و روانشناختی، نشانهای از گسترش ترس و خشونت در جامعه بود.
این پژوهشگر با بیان اینکه ترس از فروپاشی خاندانها و حکومتها و نگرانی از قدرتگیری گروههای خطرناک میتوانست بر رفتار اجتماعی مردم تأثیر بگذارد، افزود: در چنین شرایطی، خشونت تنها یک کنش فردی نبود، بلکه میتوانست در مناسبات اجتماعی و سیاسی ریشه بدواند و به ابزاری برای پیشبرد اهداف گروهها و صاحبان قدرت تبدیل شود.
تقیآبادی درباره علت انتخاب عنوان «رسم وزیرکشی» برای این کتاب توضیح داد: عنوان اولیه کتاب «حسنک وزیر و روزگارش» بود، اما در جریان روایت با نمونههای متعددی از وزیرانی مواجه میشویم که در طول این دوره به شیوههای مختلف کنار گذاشته شدند، به بند افتادند یا کشته شدند. از این منظر، میتوان از الگویی تکرارشونده در مناسبات قدرت سخن گفت که وزیرکشی یکی از جلوههای آن است.
وی با اشاره به مفهوم «زیردستکشی» در مناسبات سیاسی و اجتماعی تصریح کرد: این الگو تنها به روابط سیاسی محدود نیست و در سطوح مختلف روابط انسانی نیز میتوان نمونههایی از آن را مشاهده کرد. در مناسبات قدرت، گاهی صاحبان مقام از پذیرش مسئولیت تصمیمها و اقدامات خود شانه خالی میکنند و برای حفظ موقعیتشان، افراد زیر دست را قربانی میکنند.
این پژوهشگر ادبیات فارسی ادامه داد: در چنین الگویی، حاکم یا صاحب قدرت میکوشد با کنار زدن مسئولیت از خود، وزیر یا کارگزارش را در معرض مجازات قرار دهد و از این طریق چنین وانمود کند که در پی اصلاح امور است؛ در حالی که ممکن است هدف اصلی، حفظ موقعیت و بقای قدرت باشد. از این منظر، وزیرکشی را میتوان در چارچوب سازوکارهای تکرارشونده قدرت و تلاش صاحبان آن برای حفظ موقعیت خود بررسی کرد.
تقیآبادی با تأکید بر نقش اتهامزنی در این فرایند گفت: اتهام، یکی از ابزارهای مهم حذف افراد در مناسبات قدرت بوده است.



