وقتی مردم آواره میشوند، میراث ناملموس آنها چه سرنوشتی پیدا میکند؟
جنگ و آوارگی تنها خانهها و بناهای تاریخی را تهدید نمیکنند؛ زبان، موسیقی، غذاهای سنتی، آیینها و مهارتهایی که هویت یک جامعه را شکل میدهند نیز ممکن است در معرض فراموشی قرار بگیرند.

مهدی صدیقیان – پژوهشگر مطالعات فرهنگی
به گزارش سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو)، درگیریهای مسلحانه و جابهجایی اجباری جمعیت میتوانند انتقال میراث فرهنگی ناملموس از نسلی به نسل دیگر را مختل کنند. این سازمان در ۱۴ اکتبر ۲۰۲۶ از تلاشهای تازه برای حفاظت از میراث زنده جوامع آواره در خارطوم سودان خبر داد؛ اقدامی که بر شناسایی، مستندسازی و تداوم سنتهای آسیبدیده از جنگ متمرکز است.
میراث ناملموس شامل دانش، مهارتها، روایتهای شفاهی، موسیقی، رقص، آیینهای اجتماعی، شیوههای سنتی تهیه غذا و صنایعدستی است؛ عناصری که نهفقط در اشیا و اسناد، بلکه در زندگی روزمره مردم و ارتباط میان نسلها زنده میمانند.
آوارگی چگونه سنتها را تهدید میکند؟
وقتی خانوادهها ناچار به ترک خانه و محل زندگی خود میشوند، ممکن است از فضای برگزاری مراسم، ابزارهای کار، مواد اولیه صنایعدستی و شبکههای اجتماعی و خانوادگی خود دور بمانند. در چنین شرایطی، فرصت آموزش سنتها به کودکان و نوجوانان نیز کاهش پیدا میکند.
برای مثال، یک هنر سنتی ممکن است به استادکارانی وابسته باشد که مهارت خود را از راه آموزش حضوری منتقل میکنند. اگر این افراد پراکنده شوند یا امکان کار و آموزش نداشته باشند، انتقال دانش به نسل بعد دشوارتر میشود. زبانهای محلی، آوازها، داستانهای شفاهی و آیینهایی که به مشارکت جمعی نیاز دارند نیز ممکن است با همین مشکل روبهرو شوند.
با این حال، آوارگی الزاماً به معنای نابودی میراث فرهنگی نیست. بسیاری از جوامع سنتهای خود را در محیط جدید ادامه میدهند و برخی از آنها را با شرایط تازه سازگار میکنند. مسئله اصلی، فراهم کردن امکان این تداوم و حمایت از افرادی است که حاملان اصلی این میراث هستند.
از سودان تا یونان؛ تلاش برای زنده نگه داشتن میراث
یونسکو در اکتبر ۲۰۲۶ اعلام کرد که در همکاری با نهادهای فرهنگی سودان، کارگاهی برای تقویت توانایی متخصصان در شناسایی و حفاظت از میراث ناملموس جوامع آسیبدیده از جنگ در خارطوم برگزار کرده است. این برنامه در ۱۲ اکتبر با حضور ۲۵ نفر از فعالان و متخصصان میراث فرهنگی از هفت منطقه اداری ایالت خارطوم برگزار شد.
هدف این برنامه، شناسایی سنتهای در معرض خطر، مستندسازی وضعیت آنها و یافتن راههایی برای ادامه انتقال دانش و مهارتهای فرهنگی بود. یونسکو تأکید کرده است که خود جوامع باید در مرکز این فرایند قرار داشته باشند؛ زیرا شناخت دقیق سنتها و نیازهای مرتبط با آنها بدون مشارکت صاحبانشان ممکن نیست.
این رویکرد در دیگر برنامههای یونسکو نیز دنبال شده است. در یونان، این سازمان در سال ۲۰۲۵ برنامهای برای حمایت از میراث فرهنگی جوامع پناهجو اجرا کرد. در این برنامه، افرادی از هشت ملیت، از جمله افغانستان، ایران، عراق، لبنان، فلسطین، سوریه، سودان و سودان جنوبی، درباره راههای حفظ سنتهای خود در شرایط آوارگی مشارکت کردند.
پیشنهادهای شرکتکنندگان شامل کارگاههای گلدوزی و خیاطی، برنامههای آشپزی سنتی، گردهماییهای موسیقی و رقص و آموزش زبان به نسل جوان بود. این تجربه نشان داد که فعالیتهای فرهنگی میتوانند علاوه بر حفظ سنتها، زمینه ارتباط اجتماعی و مشارکت در محیط جدید را نیز فراهم کنند.
چرا مشارکت نسل جوان اهمیت دارد؟
یکی از چالشهای اصلی در حفاظت از میراث ناملموس، گسست ارتباط میان نسلهاست. کودکان و نوجوانانی که در شرایط آوارگی بزرگ میشوند، ممکن است فرصت کمتری برای یادگیری زبان، قصهها، موسیقی و مهارتهای سنتی خانوادههای خود داشته باشند.
در طرحی که یونسکو از سال ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ برای آموزش میراث زنده خانوادههای آواره اوکراینی در رومانی حمایت کرد، کارگاههای فرهنگی با مشارکت خانوادهها و کودکان برگزار شد. به گزارش این سازمان، این برنامه بیش از ۱۵۰۰ کودک را تحت پوشش قرار داد و هدف آن، انتقال سنتها و تقویت پیوندهای فرهنگی و اجتماعی بود.
چنین تجربههایی نشان میدهند که حفاظت از میراث ناملموس تنها به ثبت اطلاعات در آرشیوها محدود نمیشود. مستندسازی اهمیت دارد، اما تا زمانی که مردم نتوانند سنتهای خود را تمرین کنند، به دیگران آموزش دهند و آنها را در زندگی روزمره به کار بگیرند، تداوم این میراث تضمین نخواهد شد.





