فوکو را از یاد نبریم!

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، محسن آزموده در سرویس دین و اندیشه، به تازگی یوسف اباذری، جامعهشناس ایرانی، در جلسهای که به نقد و بررسی کتاب «چپ ووک نیست» اختصاص داشت، به میشل فوکو اشاره کرد و او را در کنار کارل اشمیت و روانشناسان تکاملی به عنوان یکی از منتقدان و دشمنان چپ معرفی نمود. این نظر از آن اباذری نبود، بلکه او در حال ارائه گزارشی از دیدگاههای سوزان نیمن، نویسنده کتاب، بود. با این حال، روایت اباذری از نیمن همدلانه بود و او خود نکاتی را به آن افزود. نیمن در کتابش بر این باور است که فوکو مساله عدالت را نادیده گرفته و آن را نابود کرده است. او و همفکرانش در دورهای که دولتهای سوسیالیستی در حال زوال بودند، به ظهور رسیدند و به شناسایی دولتهای اروپای شرقی به عنوان گولاک کمک کردند. اباذری همچنین علت جذابیت فوکو در کشورهای جهان سوم را انتقادهای او از غرب عنوان کرد.
شنیدن و خواندن این نظرات، چه در نوشته نیمن و چه از زبان اباذری، ممکن است عجیب به نظر برسد. میشل فوکو تا یک دهه پیش، فضای فکری و فرهنگی ایران را تحت تأثیر قرار داده بود، نه تنها در میان راستگرایان، بلکه به ویژه در میان چپها و افرادی که به مارکس و ایدههای او علاقهمند بودند. به طور بیاغراق، میتوان گفت که فوکو و آثارش بیش از یک دهه، جزو پرخوانندهترین فیلسوفان و نظریهپردازان غربی در ایران بودند. آثار متعدد او به طور مکرر توسط مترجمان مختلف به فارسی ترجمه و منتشر میشد. اگر به سایت ایران کتاب مراجعه کنید و نام او را جستوجو کنید، ۴۰ اثر از فوکو یا درباره او به زبان فارسی خواهید یافت.
این موضوع تنها به فضای خارج از دانشگاه محدود نمیشد. در دانشکدهها و گروههای مختلف دانشگاهی، شاهد نگارش پایاننامهها و مقالاتی با موضوعات «فوکویی» بودیم. دانشجویان و پژوهشگران در رشتههای جامعهشناسی، علوم سیاسی و تاریخ به تحلیل گفتمان، تبارشناسی و دیرینهشناسی میپرداختند. این حجم از استفاده از فوکو به حدی بود که برخی مانند مهدی یوسفی، جامعهشناس، به نگارش تحقیقات و پژوهشهایی درباره فوکو در ایران و کاربرد دیدگاههای او برای فهم مسائل ایران پرداختند و در این زمینه نوشتند و صحبت کردند. در عین حال، افرادی مانند سید جواد طباطبایی نیز بودند که فوکو را در کنار دیگر متفکران فرانسوی، از پساساختارگراها تا پستمدرنها، به عنوان اندیشمندی محافظهکار و مدافع وضع موجود ارزیابی میکردند و برخی دیگر معتقد بودند که او متفکری جدی نیست.
گروهی دیگر مانند اباذری میگفتند که اندیشمندان منتقد مدرنیته و غربی مانند فوکو و دلوز و دریدا و هایدگر در کشورهای استعمارزده و غربستیز به کار نیروهای محافظهکار و سنتی میآیند. اما در کنار این صداهای حاشیهای، در دهههای هفتاد و هشتاد، عمده جوانان و افرادی که به ایدههای رادیکال و تندرو گرایش داشتند، فوکو را متفکری رهاییبخش و منتقد میدانستند که از انسان در برابر نهادهای قدرت دفاع میکند و به مقاومت در برابر شیوههای مختلف منقادسازی سوژهها فرا میخواند. از دید این گروه، خوانشهای محافظهکاران و سنتگرایان از فوکو و امثال او، سوءاستفاده و برداشت نادرست است و فوکوی واقعی با آنچه سنتگرایانی مانند حسین کچوئیان میگویند، تفاوت دارد.
تعدادی از مترجمان و پژوهشگران نیز پا را فراتر گذاشتند و به صراحت یا به طور ضمنی به عنوان متولی فوکو و فوکوپژوهی یا ترجمه آثار او شناخته شدند. آنها به دیگران انتقاد میکردند که فوکو را به درستی نمیشناسند. برخی نیز تلاش کردند نظرات و دیدگاههای او درباره ایران را توجیه و تبیین کنند. اما اکنون تب فوکو تا حدودی کاهش یافته و نسلهای جوانتر به اندازه قبل به فلسفه و نظریه علاقهمند نیستند. ضمن اینکه متفکرانی سادهفهمتر مانند بیونگ چول هان به روز شدهاند و دیگر کمتر کسی تمایل دارد آثار پیچیدهای چون تاریخ جنون و مراقبت و تنبیه را مطالعه کند.
با این حال، میشل فوکو متفکری است که نمیتوان او را نادیده گرفت. درسها و نکاتی که او به ما آموخته، انکارناپذیر و فراموشنشدنی هستند. به نظر میرسد که بیش از هر چیز، سختکوشی او در تحقیق در آرشیوها و پرهیز از کلیگویی قابل ستایش است. فوکو متفکری باهوش، با استعداد و دغدغهمند است که با دقتی مثالزدنی ردپای قدرت و مقاومت را در گفتارها، نوشتارها و کردارها و نهادهای مختلف نشان میدهد. شیوه خاص تبارشناسی او بسیار آموزنده و یاریگر است. او با جزیینگری، رابطه ظریف و پیچیده دانایی و قدرت را در جاهایی که انتظار نمیرود، در به ظاهر خنثیترین کردارها و گفتارها و نهادها، آشکار میسازد و نشان میدهد که چرا و چگونه برخی امور قابل مشاهده و گفتنی میشوند و برخی دیگر نه. با این توصیفات، فوکو را نباید فراموش کرد، بلکه باید به سراغ میراث او رفت و نظراتش درباره تاریخ جنسیت، تکنولوژی خود، زیست سیاست، تاریخ جنون، پیدایش پزشکی بالینی و… را با همان دقت و پشتکار خود نقد و ارزیابی کرد.



