چالشهای اقتباس ادبی در سینمای ایران کدامند؟

سرویس هنر پایگاه خبری الفبای رشد – احمد محمدتبریزی؛ سینمای ایران با وجود برخورداری از پیشینهای غنی در ادبیات، اسطورهها و روایتهای تاریخی و بومی، هنوز با چالشهای جدی در زمینه اقتباس مواجه است. این چالشها تنها به انتخاب متن ادبی یا کیفیت تبدیل آن به فیلم محدود نمیشوند و ریشههای عمیقتری در ضعف پژوهش، فاصله دانشگاه با بدنه تولید، کمتوجهی به نظریههای اقتباس و نبود سازوکارهای حمایتی مؤثر دارند. در حالی که اقتباس در سینمای جهانی به عرصهای برای بازآفرینی خلاقانه و تجربه شکلهای نوین روایت تبدیل شده، در سینمای ایران هنوز بسیاری از ظرفیتهای ادبیات معاصر، متون کلاسیک، اسطورهها و حافظه تاریخی جامعه نادیده مانده است.
در نشستی با موضوع اقتباس، حسن نقاشی، مستندساز، پیمان فلاحی، نویسنده و مترجم، و مریم جلالی، مدرس دانشگاه و پژوهشگر، ابعاد مختلف این مسئله را بررسی کردند که شامل ضرورت شناخت مبانی نظری اقتباس و اهمیت نقش پژوهش در فرایند تولید فیلم میشد. حاضران همچنین بر لزوم ایجاد ارتباطی پایدار میان پژوهشگران، فیلمسازان و نهادهای سینمایی تأکید کردند و از ضرورت حمایت مستمر از پروژههای پژوهشمحور و تداوم مطالعات فیلم کوتاه سخن گفتند.
در سینمای جهانی، اقتباس از ادبیات جایگاه ویژهای دارد و بخش قابلتوجهی از فیلمها و سریالها بر اساس آثار ادبی ساخته میشوند. در مقابل، سینمای ایران با وجود برخورداری از ادبیات غنی و داستانهای فراوان، در این زمینه چندان موفق عمل نکرده است. به نظر شما، چرا میان ظرفیتهای ادبیات ایران و آنچه در سینما و سریالسازی اتفاق میافتد، چنین فاصلهای وجود دارد؟ چرا نمیتوانیم از داستانها و متون ادبی موجود، آثار اقتباسی موفقتری خلق کنیم؟
مریم جلالی: به نظرم یکی از دلایل این مسئله، کمتوجهی به پژوهشهایی است که باید میان سینما و ادبیات پیوند برقرار کنند. در سینمای جهانی، نظریهپردازان مختلف طی دههها درباره اقتباس مطالعه کردهاند، نظریههای گوناگونی ارائه دادهاند و کوشیدهاند ظرفیتهای این حوزه را گسترش دهند اما در ایران، این بخش چندان مورد توجه قرار نگرفته است. ما باید بدانیم اقتباس چه ظرفیتهایی در اختیارمان قرار میدهد، چگونه میتوان از یک اثر ادبی به اثری دیگر در حوزه سینما رسید و این فرایند چه امکاناتی برای آفرینش هنری فراهم میکند.
پیمان فلاحی: به اعتقاد من، موفقیت یا شکست در هر حوزهای به عوامل متعددی بستگی دارد که یکی از مهمترین آنها، شناخت دقیق همان حوزه است. در سینمای ایران، یکی از مشکلات اساسی این است که گاهی فیلمسازان برای اقتباس جایگاه و اهمیت ویژهای قائل نیستند. این مسئله فقط به اقتباس محدود نمیشود و در حوزههای دیگر سینما نیز گاهی با همین کلینگری مواجهیم. برای مثال، ممکن است فیلمسازی بخواهد فیلمی در ژانر وحشت بسازد، اما شناخت دقیقی از ویژگیهای این ژانر نداشته باشد و فقط به این فکر کند که مخاطب را بترساند. در چنین شرایطی، تفاوتهای اساسی میان گونههای مختلف سینمایی نادیده گرفته میشود. در اقتباس نیز همین اتفاق رخ میدهد. وقتی فیلمسازی اثری اقتباسی تولید میکند، ممکن است فیلم او بهنوعی در ارتباط با اثر مبدأ خوانده و ارزیابی شود. این ارتباط، نوعی رفتوبرگشت میان اثر ادبی و فیلم ایجاد میکند. بنابراین، فیلمساز باید بداند که اثرش در مواجهه با متن اصلی چه معنایی پیدا میکند و چه نسبتی با آن دارد. منظورم این نیست که فیلمساز حتماً باید به متن اصلی وفادار بماند یا الزاماً از آن فاصله بگیرد، مسئله این است که باید نسبت خود را با اثر مبدأ بشناسد و از ظرفیتهای اقتباس آگاه باشد. ما با شیوههای مختلفی از اقتباس مواجهیم و هرکدام اقتضائات خاص خود را دارند. اگر در همان گام نخست، شناخت درستی از این مقوله نداشته باشیم، عملاً پایه کار را نادرست گذاشتهایم. هرقدر هم که در مراحل بعدی تلاش کنیم، جبران این خطای اولیه دشوار خواهد بود.
مریم جلالی، مدرس دانشگاه و پژوهشگر یعنی از اساس به لحاظ تئوریک و نظری با ضعف روبهرو هستیم؟
پیمان فلاحی: بله! مسئله دیگر، تفاوت میان تجربه عملی فیلمسازی و شناخت نظری اقتباس است. صرف اینکه کسی چند فیلم اقتباسی ساخته باشد، لزوماً به این معنا نیست که در حوزه نظریه اقتباس نیز صاحبنظر است. البته یک فیلمساز میتواند هم در عرصه عملی و هم در حوزه نظری فعالیت کند، اما برای ارائه دیدگاه نظری، به پشتوانه علمی و پژوهشی نیاز دارد. در ایران، گاهی دیدگاههای شخصی و سلیقهای بدون برخورداری از چنین پشتوانهای بهعنوان نظریه مطرح میشوند. به همین دلیل، معتقدم یکی از مشکلات اصلی ما از همان نقطه آغاز شکل میگیرد. یعنی زمانی که فیلمساز تصمیم میگیرد سراغ اقتباس برود، اما شناخت کافی از مبانی آن ندارد. البته مسائل مدیریتی و ساختاری نیز در این وضعیت مؤثرند، اما اگر بخواهیم از منظر خود فرایند اقتباس به موضوع نگاه کنیم، شناخت ناکافی یکی از مهمترین موانع است.
با توجه به این نکات، آیا میتوان گفت بخشی از مشکل به شناخت ناکافی سینماگران از هر دو حوزه سینما و ادبیات بازمیگردد؟ به بیان دیگر، آیا ناآشنایی با ظرفیتها و قواعد این دو رسانه باعث شده است که اقتباس در سینمای ایران به نتیجه مطلوب نرسد؟
حسن نقاشی: سینمای ایران را میتوان از منظر رابطهاش با ادبیات به دو دوره مهم تقسیم کرد. در دوره نخست، با فضایی فرهنگی مواجهیم که در آن کتابخوانی، شعر و ادبیات در جامعه حضور پررنگتری دارند و سینما نیز از همین فضای فرهنگی تأثیر میپذیرد. در آن دوره، آثاری مانند «گاو»، «گوزنها» و «تنگسیر» ساخته میشوند و در کنار اقتباسهای مستقیم، فیلمهایی نیز شکل میگیرند که از ادبیات تأثیر پذیرفتهاند. در آثار داریوش مهرجویی میتوان آشنایی و ارتباط جدی با ادبیات را مشاهده کرد. فیلمسازانی مانند او در فضایی فعالیت میکردند که نویسندگان و آثار ادبی در آن حضوری زنده داشتند و سینما نیز با این جریان فرهنگی در ارتباط بود. در چنین شرایطی، اقتباس فقط استفاده از یک داستان برای ساخت فیلم نبود، بلکه بخشی از رابطه گستردهتر سینما با ادبیات و فرهنگ جامعه به شمار میرفت. اگر به فضای فرهنگی دهه ۴۰ و ۵۰ نگاه کنیم، میبینیم که ادبیات، شعر، موسیقی و سینما همزمان در حال تحول بودند. به همین خاطر وقتی اثری ساخته میشود چالش اجتماعی درست میکند. ابراهیم گلستان، مهرجویی به خاطر اشرافشان به ادبیات و سینما میتوانند چنین کاری را انجام دهند. نویسندگانی مثل محمود دولتآبادی، چوبک و ساعدی در ادبیات چنین نقشی دارند. جامعه پویاست و تمام حوزهها با هم در ارتباط و تفاهم هستند. سینما، ادبیات ما را زنده نگه میدارد و کمکم رابطه میان سینماگر و نویسنده شکل میگیرد. همانطوری که در شعر هم این اتفاق میافتد. احمد شاملو و مهدی اخوان ثالث از جمله چهرههایی بودند که با سینما ارتباط پیدا کردند. محمدرضا اصلانی نیز که پیشینهای در شعر و ادبیات داشت، وارد عرصه سینما شد. این فضای فرهنگی که درست میشود، مخاطب را تربیت میکند.
پس از آن به دورهای میرسیم که به نظرم نیازمند آسیبشناسی جدی است. از حدود میانه دهه ۱۳۷۰، مردم به مرور از کتاب خواندن و مطالعه بنا به دلایل مختلف فاصله میگیرند. از سوی دیگر، مشکلات اقتصادی سینما سبب میشود تا سینما کوچکتر و کوچکتر شود و از کارگردان میخواهیم تا خودش را به عنوان مولف معرفی کند. کارگردانهای مولف از این دوره به شکل عجیبی رشد میکنند که فکر میکنند اگر چیزی خواندهاند و تجربهای دارند، میتوانند آن را در قالب فیلمنامه به خوردِ جامعه بدهند. در همین دوران یکسری فیلم اجتماعی ساخته میشود که به گزارشگری شتابزده شباهت دارد. یعنی مثل موجی در سطح میآید و میرود. اگر امروز برخی از فیلمهای دهههای ۱۳۳۰، ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ دوباره اکران شوند، احتمالاً همچنان میتوانند با مخاطبان ارتباط برقرار کنند. آثاری مانند «خشت و آینه»، «قیصر» و «گوزنها» هنوز ظرفیتهای قابلتوجهی برای تماشا و تحلیل دارند. همچنین در آثار علی حاتمی، با وجود اینکه لزوماً با اقتباس مستقیم به معنای متعارف آن روبهرو نیستیم، نوعی ارتباط عمیق با فرهنگ، ادبیات و شخصیتهای برآمده از جامعه وجود دارد. تفاوت مهم اینجاست که فیلمساز بهجای آنکه تمام حرفهایش را بر دوش شخصیتی قرار دهد که فقط برای بیان ایدههای او خلق شده است، میتواند شخصیتهایی را پیدا کند که از دل جامعه برخاستهاند و ظرفیت حمل آن مفاهیم را دارند. در دوره دوم ما با ادبیات اقتباسی فاصله داریم و اگر سریالهای اقتباسی هم ساخته میشود ضرورت پرداخت نداشته است.
پیمان فلاحی، نویسنده و مترجم خانم جلالی، با توجه به مباحث مطرحشده درباره فاصله سینما و ادبیات، نقش پژوهش و نقد را در بهبود وضعیت اقتباس چگونه ارزیابی میکنید؟
مریم جلالی: اتفاقی که در ایران میافتد این است که همعرض پروژههای سینمایی پژوهش اتفاق نمیافتد. آثار سینمایی در فضای حبابی شکل ساخته میشوند و کسی نیست به عنوان پژوهشگر و منتقد جدی روی این فیلمها کار کند. اگر نقد و پژوهش وجود نداشته باشد، هنر به فضایی راکد تبدیل میشود که امکان عبور از چارچوبها و قواعد موجود را از دست میدهد. نقد و پژوهش کمک میکنند محدودیتها و ظرفیتهای یک اثر شناخته شوند و راههای تازهای برای آفرینش هنری به وجود بیاید. در حوزه اقتباس نیز مطالعات متعددی در جهان انجام شده و پرسش این است که آیا در ایران نیز مطالعاتی با چنین گستردگی و عمقی انجام میشود و آیا سینماگران از نتایج آنها بهره میگیرند؟ ارتباط میان پژوهشگران و بدنه اصلی تولید سینما بسیار محدود است. کمتر پیش میآید که تهیهکننده یا فیلمسازی برای پیشبرد یک پروژه، بهطور جدی سراغ پژوهشگر حوزه ادبیات، سینما یا اقتباس برود و از او بخواهد درباره ظرفیتهای یک اثر تحقیق کند. اگر بخواهیم از تاریخ مطالعات اقتباس شروع کنیم، در مراحل اولیه با رویکردی مواجه میشویم که بر وفاداری به متن مبدأ تأکید دارد. در این نگاه، اثر ادبی بهعنوان متن اصلی و اصیل در نظر گرفته میشود و فیلم اقتباسی در جایگاهی پایینتر از آن قرار میگیرد. به همین دلیل، یکی از معیارهای مهم ارزیابی فیلم این بود که تا چه اندازه به متن ادبی وفادار مانده است. به این معنا که اثر ادبی اصل تلقی میشد و فیلم اقتباسی در مقام نسخهای ثانویه از آن مورد بررسی قرار میگرفت. در چنین شرایطی، هرچه فیلم به متن اصلی نزدیکتر بود، اقتباس موفقتری به شمار میآمد. اما بهتدریج، این نگاه مورد پرسش قرار گرفت. کسی مثل دادلی اندرو در سال ۱۹۸۴ به قرض گرفتن اشاره میکند. اینکه ما یک ایده، کهنالگو و اسطوره را داریم قرض میگیریم و با آفرینشی جدید مواجه میشویم. برای نمونه، در فیلم «تردید» ساخته واروژ کریممسیحی، میتوان رابطهای میان اثر سینمایی و نمایشنامه «هملت» شکسپیر برقرار کرد، اما این ارتباط به معنای بازتولید موبهموی متن اصلی نیست. اثر سینمایی از ایدهها و عناصر متن پیشین بهره میگیرد و آنها را در ساختاری تازه بازآفرینی میکند. یا برایان مکفارلن که میگوید آیا وفاداری کامل به متن اصلی امکانپذیر است و درباره آفرینش آزاد صحبت میکند. رابرت استین سال ۲۰۰۰ میگوید چیزی به عنوان خیانت به متن نداریم و متنی که از آن اقتباس میکنیم، مگر چیزی مقدس است که حتما باید آن را نشان دهیم. بعد لیندا هاچن همه اینها را میگیرد و صورتبندی میکند. اینکه یک اثر اقتباسی به جای وفاداری، به امکانات دیگرش در پرداخت توجه کنیم. برای مثال برادران کوئن در فیلم «ای برادر، کجایی؟» از «ادیسه» هومر الهام میگیرند، اما مکان و زمان را تغییر میدهند و داستان را در جهان معاصر خودشان بازآفرینی میکنند. نظریههای اقتباس نیز بهتدریج دامنه این مفهوم را گسترش دادند بهطوریکه دیگر بحث فقط اقتباس از ادبیات نیست و بازیهای رایانهای، اپرا، شعر و دیگر شکلهای هنری را هم دربرمیگیرد.



