نجات کهنترین کتابخانه وقفی ایران: کتابخانه بهاءالملک

سرویس استانهای پایگاه خبری الفبای رشد – احسان بهراملو: علیرضا قراگزلو (بهاءالملک سوم) (۱۲۶۳-۱۳۳۳ شمسی) واقف کتابخانه اعتمادیه، از خاندان قراگزلوها میباشد. پدرش، علی قلیخان (بهاءالملک دوم) (۱۲۹۰ شمسی) و پدربزرگش، امانالله خان (بهاءالملک اول) از رجال سیاسی دوره قاجار به شمار میرفتند. این خاندان دارای املاک زیادی در شهرهای همدان، تهران و اراک بودند و علیرضا نیز در دوران پهلوی اول به فعالیتهای سیاسی مشغول بود. او در دوره چهارم مجلس ملی به عنوان نماینده انتخاب شد و مدتی نیز رئیس هیئت نظارت بانک ملی بود. همچنین با شخصیتهای فرهنگی و ادبی نظیر ادیب پیشاوری (۱۳۰۹ شمسی) و علیاکبر دهخدا (۱۳۳۴ شمسی) ارتباط داشت و از آنها حمایت مالی و معنوی میکرد.
علیرضا در سال ۱۳۳۲ شمسی املاک و داراییهای خود را وقف همگانی نمود. کتابخانه اعتمادیه یا بهاءالملک (همچنین درمانگاه اعتمادیه در نزدیکی آن) اجزای اصلی این وقفیه هستند. کتابخانه او شامل حدود ۱۰۰۰ جلد کتاب است که از این تعداد ۸۲ جلد نسخه خطی میباشد. چهل نسخه از این ۸۲ نسخه خطی با موضوع ادبیات و بقیه در موضوعات مختلفی از جمله پزشکی، تاریخ، ستارهشناسی، دین، جغرافیا و فلسفه قرار دارند. این کتابها بخشی از کتابخانه شخصی بهاءالملک و برادرش یحیی (اعتمادالدوله) بودند که بعدها توسط بهاءالملک به وقف عمومی درآمدند. کتابخانه مذکور از زمان وقف تا پیش از جنگ تحمیلی عراق و ایران، رونق خاصی داشت و در دوران جنگ و تغییر کاربری درمانگاه به قرارگاه نظامی، مدتی تعطیل شد. پس از رکود طولانی در دهههای ۶۰ و ۷۰، این کتابخانه در اوایل دهه ۸۰ دوباره رونق گرفت. احیای این مرکز فرهنگی و کتابخانه آن با ورود و تلاش خسرو محمدی (کارشناس اداره اوقاف همدان و مسئول موزه وقف همدان) در سال ۱۳۸۷ شمسی صورت گرفت. او که در آن زمان دانشجوی رشته باستانشناسی بود، با حمایت سازمان اوقاف همدان، فرایند استعلام، گزارشنویسی، ساماندهی، فهرستنویسی و گندزدایی نسخهها و کتابهای این مجموعه را انجام داد و به حق این گنجینه کمنظیر وطنی را نجات داد.
خسرو محمدی دو مقاله با موضوع معرفی شخصیت علیرضا قراگزلو و کتابخانه وقفی بهاءالملک نوشته است که اطلاعات این بخش از این دو مقاله اقتباس شده است. عناوین این مقالات شامل “کتابخانه وقفی اعتمادیه همدان” در فصلنامه وقف میراث جاویدان، شماره ۸۷، پاییز ۱۳۹۳ و “نسخ خطی ادبی شاخص پارسی و تازی کتابخانه اعتمادیه” در فصلنامه پژوهشهای نقد ادبی و سبکشناسی، شماره ۱، بهار ۱۳۹۸ میباشد. نویسنده در این مقاله به تفصیل از سه نسخه منحصر به فرد این کتابخانه گزارش داده است. همچنین خسرو محمدی کتابی با عنوان “خانه اربابی بهاءالملک” در بهار ۱۴۰۲ شمسی به عنوان بیستمین مجلد دانشنامه همدان منتشر کرده است که در فصل پنجم آن به همین اطلاعات پرداخته است. نکته پایانی اینکه متأسفانه نسخههای خطی این کتابخانه تاکنون اسکن نشدهاند و نیاز به حمایت برای دیجیتالسازی دارند. دکتر دانش پژوه در سفر خود به همدان از ۷۸۶ کتاب چاپی و خطی در این کتابخانه یاد کرده و ۵۰ نسخه خطی مهم را معرفی کرده است (دانش پژوه و افشار، کتاب نسخههای خطی – دفتر پنجم – نشریه کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ۱۳۴۶ شمسی، صفحات ۳۴۱-۳۴۶) اما خوشبختانه فهرست تفصیلی تمام این نسخههای خطی توسط خسرو محمدی کتابدار این مجموعه تهیه شده که در حال تنظیم و چاپ است. بر این اساس، خسرو محمدی در این خصوص پاسخگوی سوالات ما شد.
کتابخانه اعتمادیه چه کتابهایی دارد؟ کتابخانه اعتمادیه با حدود یک قرن قدمت، مجموعهای از آثار ارزشمند را شامل میشود که در چهار بخش قابل طبقهبندی هستند: نسخههای خطی و کتابهای چاپی که شامل سه بخش: چاپ سنگی، چاپ سربی و چاپی، مجلات و جراید و اسناد و مدارک. در این میان، نسخههای خطی این مجموعه بیشترین اهمیت را به خود اختصاص میدهند. گنجینه نسخههای خطی کتابخانه اعتمادیه شامل ۸۲ جلد نسخه ارزشمند از عصر ایخانیان مغول تا دوران پهلوی است.
کار در زمینه نسخههای خطی چگونه است؟ کار بر روی این چنین مجموعههایی بسیار لذتبخش و در عین حال دشوار است، زیرا دادهها هر یک با ادبیاتی خاص نوشته شده و گاهی پیش میآید که برگهای اصلی یعنی آغاز و انجام آنها افتادهاند یا به دلیل آسیبهای شیمیایی و بیولوژیکی تا حد زیادی مخدوش شدهاند. کهنگی و آلودگی کتابهای کتابخانه اعتمادیه به دلیل گذر زمان و قرارگیری آثار در محلهای نامناسب در گذشته، کاوش در میان آنها را بسیار دشوار کرده بود، به شکلی که باید با امکاناتی چون ماسک و دستکش اقدام به بررسی آنها میشد.
از نحوه گردآوری این نسخهها به علاوه مجموعه حدود ۹۰۰ جلدی نسخههای چاپ سنگی، چاپ سربی و چاپی این کتابخانه بگویید. طبق وقفنامه، تمام مجموعه حاصل تلاشهای علیرضا قراگزلو، واقف این مجموعه است. به عبارتی، او تمامی این مجموعه را جمعآوری کرده است. متن وقفنامه به شرح زیر است: «کتابهایی در کتابخانه مقبره موجود است که تمامًا را واقف نامبرده به اظهار خود، شخصًا تهیه و وقف عام کردهاند و نیازمندان در محل کتابخانه از آن استفاده کنند». با بررسی متون، حقایق بیشتری نیز آشکار میشوند. تعدادی از نسخهها دارای امضای نویسندگان خود آن کتابهاست که گاه به علیرضا و گاه به برادرش یحیی هدیه شدهاند. تعدادی از نسخهها توسط افراد خاص اهدا شدهاند و تعداد قابل ملاحظهای با توجه به تعلقشان به عصر صفوی به نظر میرسد میراث خانوادگی قراگزلوها باشد. به هر حال با توجه به شخصیت فرهنگی بهاءالملک سوم، اگر با متن وقفنامه همراهی کنیم و او را دلیل اصلی وجود این گنجینه ارزشمند کتابها بدانیم، باید یادآوری کنیم که کل مجموعه با تکیه بر نام برادر بزرگتر او یحیی اعتمادالدوله با نام باغ اعتمادیه و کتابخانه اعتمادیه اشتهار دارد.
از وضعیت کتابهای چاپی کتابخانه اعتمادیه بگویید. نسخههای چاپی کتابخانه اعتمادیه نیز مانند مجموعه نسخ خطی آن شامل کتابهای ارزشمندی است که در حدود ۹۰۰ جلد را شامل میشوند. این مجموعه آثاری را شامل میشود که در زمان زندگی بهاءالملک و اعتمادالدوله گردآوری شدهاند، اما تعدادی کتاب نیز در سال ۱۳۸۲ که سازمان اوقاف در صدد احیای این کتابخانه برآمد، گردآوری شده است و این نسخهها هماکنون در محل کتابخانه نگهداری میشوند. شهر همدان از نظرگاه فرهنگی یکی از شهرهای برجسته ایران در طول تاریخ بوده است. از این رو وجود گنجینه، کتابخانه و مراکز اسناد در این شهر امری ضروری بوده است. این ویژگی و پیوستگی آن در دوران قاجار نیز ادامه یافت. اعتمادالدوله (وزیر اوقاف و معارف) و برادرش علیرضا بهاءالملک سوم، ریاست دادگستری و بانک ملی و نماینده وقت مردم همدان در مجلس شورای ملی بودهاند. هر دو به دلیل ارتباط تنگاتنگ با فضلا و نویسندگان زمان خود از جمله مرحوم دهخدا، کتابهای فراوانی را گردآوری و در کتابخانه خود نگهداری کردهاند که امروز بخشی از آنها به دست ما رسیده است.
از بررسی و مطالعه باستانشناختی کتابخانه اعتمادیه چه برداشتها و نتایجی حاصل شد؟ مهمترین نتایجی که از بررسی و مطالعه باستانشناختی و کتابشناسی کتابخانه موسوم به قرائتخانه اعتمادیه یا کتابخانه اعتمادیه و بازسنجی اسناد و مدارک مکتوب بازمانده از آن به خصوص وقفنامه علیرضا قراگوزلو حاصل شد، به این صورت فهرست میشود: کتابخانه اعتمادیه کهنترین کتابخانه وقفی در همدان با حدود یک قرن قدمت است. این کتابخانه جزئی از بنای خانه اربابی قراگوزلوها بوده که امروزه با نام موقوفه بهاءالملک شناخته میشود. تاریخچه ساخت و قدمت کتابخانه به سال ۱۳۰۲ خورشیدی یعنی دوران گذار از حکومت قاجار به پهلوی و پایان جنگ اول جهانی بازمیگردد، در حالی که قدمت کهنترین نسخه خطی موجود در آن به ۷۵۰ سال پیش یعنی عصر ایلخان مغول میرسد. در ارتباط با محل کتابخانه باید گفت اگرچه در وقفنامه قید شده محل کتابخانه در مقبره خانوادگی قراگوزلوهاست، اما باید به این نکته توجه داشت که پیش از احداث آرامستان، در این مجموعه کتابهایی وجود داشته و بهاءالملک و سایرین از آنها استفاده میکردهاند. از این رو ما معتقدیم کتابخانه مزبور از محل خانه اربابی به آرامگاه انتقال یافته تا بعد از تنظیم وقفنامه، کتابها در دسترس قرار گیرند و مطالعهکنندگان بیشتری بتوانند از آنها استفاده کنند که این خود موجب رونق هرچه بیشتر مقبره هم میشده است. بر این اساس پیشنهاد میشود این کتابخانه در همین مکان آرامگاه بازگشایی شود تا هم به نیت واقف جامه عمل پوشیده شود و هم جامعه از نعمت کتابهای ارزشمند آن بهرهمند شوند. بیشترین آثاری که دارای تاریخ مطلق هستند، مربوط به دوران حکومت صفوی است که در واقع همان آغازین دوران پیدایش ایل قراگوزلوها بر صحنه سیاسی و نظامی ایران است. بنابراین شاید بتوان این نسخهها را میراث ایل قراگوزلوها دانست. در یک جمعبندی کلی باید گفت این کتابخانه و کتابهای باقیمانده در آن، حاصل تلاشهای برادران قراگوزلو یعنی یحیی و علیرضا است.



