رقابت بهجای درک!

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، علیرضا تابش، مدیرعامل هلدینگ گردشگری تأمین اجتماعی (هگتا)، در واکنش به اظهارات اخیر «سعید لیلاز» درباره کریمخان زند و استفاده از عبارت «یک لُر بیسواد» برای توصیف او، بیان کرد که این سخنان با واکنشهای رسانهای و اعتراض مردم لر همراه شده و خواستار عذرخواهی از سوی لیلاز شدهاند. این اعتراض نباید نادیده گرفته شود یا به حاشیه رانده شود. نقد شخصیتهای تاریخی حق هر پژوهشگر و صاحبنظری است، اما باید توجه داشت که نقد با تحقیر تفاوت دارد. تاریخ باید بر اساس اسناد و بررسی عملکردها تحلیل شود و نه بر اساس تعمیمهای قومی و عباراتی که شأن یک جامعه را زیر سؤال میبرد. سواد و دانش با تعلق قومی سنجیده نمیشود و به همین دلیل باید خواسته مردم لر برای عذرخواهی جدی گرفته شود.
تابش ادامه داد که اگر این موضوع تنها در جدال میان گوینده و معترضان باقی بماند، از پرسشهای مهمتری غافل خواهیم شد: چرا شناخت تاریخ و فرهنگ ایران به مناقشهای تبدیل شده است؟ کریمخان زند یکی از شخصیتهای برجسته تاریخ ایران و بنیانگذار حکومت زندیه است. شناخت او، دوران حکومتش و ارتباطات تاریخیاش با جوامع لر و لک نیازمند پژوهش مستند و روایت منصفانه است. نه میتوان با تعابیر تحقیرآمیز جایگاه تاریخی او را نادیده گرفت و نه باید بررسی تاریخ را به رقابتی برای اثبات برتری یک هویت بر هویت دیگر تبدیل کرد. جایگاه لرها در تاریخ ایران نیز نمیتواند با جدالهای لفظی اثبات یا نفی شود؛ این جایگاه باید بر اساس پژوهش معتبر در آموزش عمومی و روایت تاریخ ایران منعکس گردد.
تاریخ این سرزمین نتیجه نقشآفرینی جوامع و فرهنگهای مختلف است که هر یک سهمی در شکلگیری آن داشتهاند. هویت ایرانی با شناخت هویتهای قومی تضعیف نمیشود؛ بلکه نادیده گرفتن یا تحریف این هویتهاست که میتواند به همبستگی اجتماعی آسیب برساند. مسئله تنها نحوه سخن گفتن درباره گذشته نیست؛ بلکه سهم نسل جدید از این گذشته نیز اهمیت دارد. جوانانی که از منازعات سیاسی خستهاند به شناختی زنده، معتبر و الهامبخش از تاریخ و فرهنگ خود نیاز دارند. اگر مواجهه آنان با گذشته به جدالهای رسانهای و واکنشهای مقطعی محدود شود، چه تصویری از این میراث در ذهنشان شکل خواهد گرفت؟ آیا نباید نگران باشیم که بهجای شناخت عمق تاریخ و فرهنگ ایران، تنها صدای اختلاف بر سر آن را بشنوند؟
کشورهای زیادی برای معرفی تاریخ و هویت خود سرمایهگذاری میکنند؛ از پژوهش و آموزش گرفته تا سینما، ادبیات، موزهها و گردشگری. اما ما با داشتن تمدنی کهن، شخصیتهای تأثیرگذار، زبانها و گویشهای متنوع، آئینها، هنر و تجربه تاریخی اقوام مختلف باید از خود بپرسیم که برای شناخت، حفاظت و معرفی این سرمایه چه اقداماتی انجام دادهایم؟ مسئله ایران کمبود سرمایه فرهنگی نیست، بلکه چگونگی شناخت و معرفی آن است. چه میزان از پژوهشهای تاریخی به زبان عمومی ترجمه شدهاند؟ تاریخ مناطق و جوامع ایرانی تا چه حد در کتابها، مستندها و برنامههای آموزشی گنجانده شده است؟ چرا بسیاری از شخصیتها و رویدادهای تاریخی ما بیشتر در زمان بروز مناقشه به صدر خبرها میآیند تا در جریان آموزش و شناخت عمومی؟ این مسئولیت بر عهده یک نهاد یا گروه خاص نیست. نظام آموزشی، رسانهها، دانشگاهها، مراکز پژوهشی، هنرمندان و سیاستگذاران هر یک وظیفهای دارند.
تاریخ نباید صرفاً مجموعهای از نامها و رویدادها برای حفظ کردن یا موضوعی برای بزرگداشتهای مناسبتی باشد؛ بلکه باید به دانشی زنده تبدیل شود که به فهم جامعه امروز، شناخت تفاوتها و تقویت پیوندهای ملی کمک کند. این میراث همچنین میتواند به توسعه فرهنگی مناطق، رونق گردشگری، تولید محصولات فرهنگی و ایجاد اشتغال کمک کند؛ به شرط آنکه پژوهش معتبر، حفاظت از اصالت میراث و احترام به جوامع محلی، مقدم بر ملاحظات تبلیغاتی و تجاری باشد. شناخت تاریخ تنها ادای دین به گذشته نیست؛ بلکه سرمایهگذاری برای آینده است. بنابراین باید دو مسئولیت را بهطور همزمان جدی گرفت: نقد سخنان رنجشآفرین و بهرسمیت شناختن مطالبه عذرخواهی مردم لر و در عین حال، استفاده از این اتفاق برای طرح پرسشی بنیادیتر: چرا با وجود چنین پشتوانه تاریخی و فرهنگی هنوز در معرفی مؤثر آن به نسل جدید ضعف داریم؟ ما به گذشتهای خیالی نیاز نداریم و نباید تاریخ را به ابزار رقابتهای هویتی تبدیل کنیم. آنچه نیاز داریم، شناخت مستند گذشته، روایت منصفانه سهم جوامع مختلف و انتقال این میراث به زبان و قالبهایی است که نسل امروز با آن ارتباط برقرار کند. خطر بزرگ آن است که نسل جدید بهجای شناخت عمق و غنای تاریخ ایران، تنها صدای جدال بر سر آن را بشنود. پرسش این است که چگونه میتوانیم این سرمایه را از حاشیه مناقشات به متن آموزش، فرهنگ عمومی و زندگی نسل آینده بیاوریم.



