ادبیات فارسی؛ گنجینهای که سالها باید در آن جستجو کرد

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، نشست ادبی «روزگار» در روز سهشنبه (۵ آبان ۱۴۰۵) با حضور شخصیتهای برجستهای چون محمد عزیزی؛ نویسنده، شاعر و مدیر نشر روزگار، نازنین سیفاللهی؛ مترجم، مریم صرافین؛ نویسنده، مصطفی فعلهگری؛ نویسنده، فائزه جنیدی؛ نویسنده و استادیار دانشگاه آزاد اسلامی، محمود برآبادی؛ نویسنده پیشکسوت و منتقد ادبیات کودک و نوجوان، علی رزاقیبهار؛ مدیرمسئول ماهنامه فرهنگی «بارثاوا» و احمد زیدآبادی؛ روزنامهنگار و نویسنده در سرای اهل قلم خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد. حامد صلاحی دبیری این نشست را بر عهده داشت.
محمد عزیزی در این نشست با اشاره به مقام شاعران بزرگ فارسی اظهار داشت: هر یک از این شاعران قلههایی هستند که بهطرز شگفتانگیزی جهان را احاطه کرده و به نوعی از سقوط آن جلوگیری میکنند. مدیر نشر روزگار در خصوص مجموعه کتابهای «عاشقانههای روزگار» توضیح داد: این مجموعه با هدف دعوت از افرادی که بهطور تخصصی ادبیات نمیخوانند، به خواندن ادبیات تهیه شده است. استاد بزرگوار ما، جناب آقای اسلامی ندوشن، اصطلاح «ساندویچهای ادبی» را برای این گزیدهها به کار میبردند. بر اساس این رویکرد، مجموعه «عاشقانههای روزگار» را از آثار حافظ، نظامی، مولانا، سعدی، سهراب سپهری و فروغ فرخزاد آغاز کردم. تاکنون ۱۴ جلد از این مجموعه آماده شده که پنج جلد آن به چاپ رسیده است.
نازنین سیفاللهی، مترجم کتاب «حتی سگها» اثر جان مکگرگور، در این نشست درباره این رمان گفت: این رمان در زمانی نوشته شد که رکود اقتصادی در اروپا و اتحادیه اروپا در سالهای ۲۰۰۸ و ۲۰۰۹ به وقوع پیوست و تأثیرات اقتصادی آن بر زندگی مردم، بهویژه طبقه متوسط جامعه مشهود بود. نویسنده، جوانی بریتانیایی است که در زمان نوشتن این کتاب هنوز تز دکترای خود را ارائه نکرده بود و این سومین رمان اوست که جوایز ارزندهای را کسب کرده است. وی در خصوص ویژگیهای روایی کتاب افزود: یکی از جالبترین ویژگیهای این کتاب، زاویه دید پیچیده آن است که باعث میشود خواننده نتواند بهراحتی تشخیص دهد که راوی دانای کل است یا اولشخص یا سومشخص. این موضوع باعث میشود که چندین بار خواندن کتاب ضروری باشد تا بتوانم آن را به مخاطب ارائه دهم. به دلیل رکود اقتصادی، بسیاری از شخصیتهای کتاب که اکنون به عنوان کارتونخواب، بیخانمان، الکلی یا معتاد به مواد مخدر در داستان حضور دارند، پیش از این رکود اقتصادی افرادی مؤثر در جامعه بودهاند. یکی از شخصیتها کارگر متخصص کارخانه بوده که عدهای زیر دستش کار میکردند و دیگری جانباز جنگ بوده که برای کشورش پاهایش را از دست داده است. هر یک از این شخصیتها در زمان خود زندگی خوبی داشتهاند و افراد مؤثری در زندگی دیگران بودهاند.
سیفاللهی درباره ماجرای کتاب توضیح داد: داستان با پیدا شدن جسد رابرت در آپارتمانش آغاز میشود و این پرسش مطرح میشود که جامعه چقدر به مرده این فرد اهمیت میدهد. نویسنده میخواهد بگوید افرادی که میتوانستند در زمان زنده بودن به آنها بها بدهند، حالا برای مردهشان هزینه میکنند و وقت میگذارند. این کتاب در ظاهر یک داستان پلیسی است، اما در طول داستان به مسائل اجتماعی بسیار مهمی اشاره میکند که میتواند در بسیاری از جوامع دیگر نیز وجود داشته باشد. وی درباره دشواریهای ترجمه این اثر گفت: این کتاب به دلیل رنجهای ترجمه بسیار چالشبرانگیز است. به یاد دارم که چند هفته درگیر لهجه لیورپولی یکی از شخصیتها بودم تا بفهمم چه چیزی دارد که اینقدر متفاوت است و چگونه میتوانم این تفاوت را به فارسی منتقل کنم تا مخاطب آن را درک کند و برایش جذاب باشد. این مترجم با اشاره به چالشهای ترجمه در عصر هوش مصنوعی افزود: در حال حاضر افرادی وجود دارند که کتابهای جهانی را با هوش مصنوعی ترجمه کرده و به صورت رایگان در فضای مجازی منتشر میکنند. ما نمیتوانیم با چنین موجی مقابله کنیم، نه میتوانیم جلوی آن بایستیم و نه میتوانیم مخالفت کنیم. این اتفاق باید بیفتد و میافتد، چه ما موافق باشیم و چه نباشیم. جلوی رشد تکنولوژی را نمیتوان گرفت. سیفاللهی در پایان گفت: مطالعه این کتاب را واقعاً توصیه میکنم، چرا که به نظرم میتواند با شرایط امروز جامعه ما همخوانی داشته باشد و میتوانیم دردهایمان را در لابهلای آن پیدا کنیم و شاید از لابهلای صحبتهای این کتاب راهحلی بیابیم.
مریم صرافین، نویسنده کتابهای «عاشقانه ترنج» و «توقف ناگهانی در ایستگاه جمعه»، در این نشست درباره فرایند خلق داستان گفت: میخواهم فراتر از دنیای این دو کتاب، درباره جهان داستان صحبت کنم؛ اینکه اصلاً چه میشود که یک داستان متولد میشود و چه مسیری را طی میکند. هر داستان جهان مخصوص به خودش را دارد و این قدرت نویسنده است که جهانی برای ما بسازد که حتی اگر نیروی جاذبهاش نصف کره زمین باشد، ما قوانین آن داستان را بپذیریم. وی افزود: جهان داستان در تقسیمبندی کلی، سه پایه اصلی دارد: داده، ایده و تخیل. نویسنده دادههایی را که جمع میکند، بر اساس دید خود به دو بخش تقسیم میکند: دادههایی که به صورت مستقیم و آگاهانه دریافت میکند و دادههایی که غیرمستقیم دریافت میکند. داده مستقیم یعنی هر چه بیشتر بخوانیم، هر چه بیشتر فیلم ببینیم و خود را در معرض وقایع قرار دهیم. این نویسنده ادامه داد: اما چه میشود که یکی از این دادهها برای نویسنده زنده تبدیل به ایده میشود؟ یعنی اتفاقی که در روزمره میبینید، در فیلم میبینید یا در کتاب میخوانید. من در یکی از صحنههای «توقف ناگهانی» خیلی درگیر بودم و نمیدانستم باید چه بنویسم. پسرم داشت انیمیشن میدید و من وقتی از جلوی تلویزیون رد میشدم، یک لحظه نگاه کردم و صحنهای دیدم. فردای آن روز، همان صحنهای که میخواستم بنویسم، در ذهنم اتفاق افتاد. یعنی یک داده ناخودآگاه دریافت کردم و بعد آن داده تبدیل به ایده شد. صرافین توضیح داد: یکی از این دادهها مثل یک ستاره در ذهن شروع میکند به درخشیدن و آنجاست که نویسنده میبیند نمیتواند از کنار آن راحت بگذرد و شروع میکند به فکر کردن و شاخ و برگ دادن به آن. زاویه دید، شخصیتهای اصلی و فرعی، پیرنگ داستان، وقایع، صحنه و مکان و زمان، همه اینها سیارههای آن ستارهاند که باید دور ایده اصلی بچرخند. اینجاست که به قدرت تخیل نیاز داریم. تخیل مثل یک مدار میآید و این منظومه را کامل میکند. اما آن لحظه که نویسنده مینشیند و نگارش را پیش میبرد، این منظومه شکل میگیرد. وی با اشاره به آفت کمالگرایی در نویسندگی گفت: یکی از بزرگترین مشکلات نویسندگی، تله کمالگرایی است؛ یعنی فکر میکنیم چون هنوز نمیدانیم آن قسمت به این قسمت چگونه وصل میشود، نمیتوانیم بنویسیم. اما آن نوشتن است که این منظومه را میچرخاند و تا وقتی ننشینیم و ننویسیم، این ایده هیچوقت کامل نمیشود. آفت کمالگرایی و اهمالکاری، همه چیزهایی است که سراغ کسی میآید که ایده دارد. باید در لحظه کار کرد و انجام داد. این نویسنده در پایان گفت: هر چقدر نویسنده زیباتر ببیند، نوشتن او باورپذیرتر میشود. گاهی نوشتههایی میخوانید که میگویید قشنگ نوشته بود، ولی روح نداشت و کمی مکانیکی بود. من فکر میکنم این روح نداشتن یعنی نویسنده حضور نداشت، باور نداشت و به خودش اعتماد نداشت. روح نویسنده است که از میان کلمات به خواننده منتقل میشود و مطلب را دلنشین میکند.
مصطفی فعلهگری در این نشست با اشاره به صحبتهای سیفاللهی و صرافین درباره جایگزینی هوش مصنوعی با پدیدآورندگان گفت: بیش از ۲۰۰ سال است که این تهدید علیه آفرینندگان اثر ادبی و هنری در جهان معاصر مطرح میشود، ولی هرگز هیچ نیروی صنعتی و فنی در برابر روح بیکران انسانی نمیتواند مقاومت کند. یک رمان، یک نقاشی، یک پیکره، یک نمایشنامه و یک شعر زیبا را فقط یانیس ریتسوس، ناظم حکمت یا لئون تولستوی میتواند خلق کند. انبان اندوخته واژگان توسط یک گرایش یا داشته صنعتی، توان برابری با سوفکلس و دانته و حافظ و سعدی و فردوسی را نخواهد داشت. وی افزود: بارها تهدید شد که تلویزیون آمده است سینما را حذف میکند، اما سینما حذف نشد. بارها گفته شد که اشباع تصویر در رسانهها جای نقاشی روی بوم را میگیرد، اما این اتفاق نیفتاد. یک نقاشی ساده روی بوم، بر ارزش مادی خود در جهان سرمایهداری، با درآمدهای کل یک ساعت یوتیوب برابری میکند. اگر این تهدید را جدی بگیرید، قطعاً هنوز جهان نویسندگی و جهان آفرینش اثر ادبی و هنری را درنیافتهاید. اثر هنری ابتدا در ناخودآگاه انسان دردمند به جوشش درمیآید و بعد به درون روح مخاطب میپاشد.
فائزه جنیدی در این نشست درباره کتاب «شاهد ازلی؛ کشف و شهود و رویا» گفت: این کتاب حاصل دو سال کار مداوم من است. در این کتاب کشفها، مشاهدهها و مکاشفههای عرفا و تمام آنچه از عالم غیب روایت میکنند، با ذکر تمام اصطلاحات گردآوری شده است. فصل رویا نیز در کتاب جایگاه ویژهای دارد و در آن، رویاهای صادقه عرفا و آنچه در این رویاها دیدهاند، بررسی شده است. فصلی نیز با عنوان «واقعه» در کتاب آمده که به دوران چلهنشینی مرید در خدمت شیخ و مشاهدات او اختصاص دارد. محمود برآبادی نیز در این نشست دو داستان طنز درباره تلخ و شیرین نویسندگی خواند. در داستان اول، به مصائب شهرت و پیگیری خبرنگاران برای مصاحبه، انتظار دوستان و آشنایان برای هدیه گرفتن کتاب و… پرداخت و در داستان دوم، از شیرینیهای نویسندگی و ماجرای یک مقاله ادبی که منجر به ازدواجش شد، گفت. علی رزاقیبهار؛ مدیرمسئول ماهنامه فرهنگی «بارثاوا»، و احمد زیدآبادی؛ روزنامهنگار، نویسنده و تحلیلگر سیاسی، از دیگر حاضران این نشست نیز در این گردهمایی با حاضران سخن گفتند.



