سلطه و ویرانی در سایه تبرپوش

سرویس ادبیات پایگاه خبری الفبای رشد – ابوالفضل ثابتقدم، منتقد ادبی: برای خوانندهای که سالها به داستانهای صیقلخورده و مرتب عادت کرده است، ورود به دنیای «تعمید در خون» اثر جهانگیر شهلایی، به هیچ وجه مطالعهای آرام و بیدردسر نخواهد بود. این رمان از همان صفحات ابتدایی، شما را به دل یک فاجعه تاریک و هولناک پرتاب میکند. روایتی عریان و بیپرده که در انتها، تجربهای تلخ و گزنده برایتان به جا میگذارد. برخی رمانها به آرامی خواننده را وارد دنیای خود میکنند؛ ابتدا فضا را میسازند، شخصیتها را معرفی میکنند، قواعد داستان را توضیح میدهند و سپس در لحظهای مناسب، بحران را به میان میآورند. اما «تعمید در خون» از این الگوی محتاطانه پیروی نمیکند. این رمان که اثر آقای «جهانگیر شهلایی» و در انتشارات «چترنگ» منتشر شده، از همان ابتدا میخواهد خواننده را در برابر خشونت، فروپاشی و جهانی قرار دهد که در آن امنیت، اخلاق و حتی پیوندهای خانوادگی میتوانند در چند لحظه به خاکستر تبدیل شوند.
این رمان، داستانی درباره خونآشامهاست. روایت از ابتدای تابستان سال ۱۳۸۰ آغاز میشود؛ در زمانی که خونآشامها و انسانها در یک جهان مشترک زندگی میکنند و از سالها پیش در کنار یکدیگر زیستهاند. در این جهان، خونآشامها و انسانها به پیمانی شکننده تن دادهاند. خونآشامها از شکار انسان دست کشیده و به خون حیوانات وحشی قناعت کردهاند. این صلح، اگرچه به معنای پایان کامل دشمنی نیست، اما امکان نوعی همزیستی را فراهم کرده است. خونآشامها میتوانند در روشنایی روز زندگی کنند و از محدودیت دیرینه خود در برابر نور خورشید رها شوند؛ اما این رهایی بیهزینه نیست. آنها در ازای دست کشیدن از شکار انسان، بخشی از تواناییهای کهن خود را از دست دادهاند؛ پرواز، قدرت بدنی خیرهکننده و توانایی کنترل ذهن، دیگر مانند گذشته در اختیارشان نیست. از همینجا یکی از کشمکشهای اساسی رمان شکل میگیرد: آیا بقا ارزش آن را دارد که موجودی برای حفظ زندگی، از بخشی از ذات و قدرت خویش چشم بپوشد؟ آیا صلح، حتی اگر خفتآمیز باشد، بر جنگی بیپایان ارجحیت دارد؟ و اگر موجودی خود را «برتر» بداند، آیا حاضر خواهد شد برای ادامه حیات، با محدودیت و سازش کنار بیاید؟ «تعمید در خون» پاسخ خود را از زبان «امیر تبرپوش» ارائه میدهد؛ پاسخی که چیزی جز خشونت، سلطه و بازگشت به قانون شکار نیست.
ادبیات داستانی معاصر ما دهههاست که به شکل ملالتباری حول محور رئالیسم شهری، ملودرامهای خانوادگی، نوستالژیهای روستایی یا بحرانهای روشنفکرانه چرخیده است. در چنین اقلیم بستهای، ادبیات فانتزی تاریک و وحشت گوتیک غایب بوده است. اما کار بزرگ جهانگیر شهلایی این است که مولفههای کلاسیک گوتیک را از اروپای شرقی و قرون وسطی برمیدارد و با مهارت در دل جغرافیای تاریخی و بومی ایران، بومیسازی میکند. این جسارت هنگامی خیرهکنندهتر میشود که رمان را در تقابل با جریانهای محافظهکار فانتزینویسی معاصر قرار دهیم؛ اثری که نه به دام رمانتیزهکردن سطحی خونآشامها میافتد و نه در چارچوب بستهی تمثیلهای اخلاقی متوقف میشود، بلکه مسیری رادیکال و بیمحابا را طی میکند. همین برائت خلاقانه از مسیر سنتی، «تعمید در خون» را به اثری پیشرو و خطشکن تبدیل میکند که ثابت کرد ادبیات فارسی در بستر کهنالگوهای بومی خود، چه ظرفیت عظیمی برای خلق جهانهای تاریک، گوتیک و فانتزی دارد.
امیر تبرپوش؛ خونآشام فاشیست ادبیات ایران کاراکتر «امیر تبرپوش» صرفاً یک شخصیت منفی یا حاکمی بیرحم نیست. او تجسم نوعی نظام فکری است؛ نظامی که در آن قدرت، نه وسیلهای برای تحقق هدفی انسانی، بلکه خود هدف نهایی است. در نگاه او، موجود قدرتمند حق دارد بر موجود ضعیفتر مسلط شود. اخلاق، همدلی، قانون و پیمان، تا زمانی ارزش دارند که به سود قدرتمند باشند. اگر مانعی در برابر اراده حاکم قرار بگیرد، باید حذف شود. از این منظر، پیمان میان خونآشامها و انسانها برای امیر تبرپوش نشانه خردمندی یا ضرورت تاریخی نیست؛ نشانه ضعف و خفت است. او این توافق را عقبنشینی موجودی میداند که باید برتر باشد و به همین دلیل، میخواهد نظم پیشین را نابود کند. در جهان مطلوب او، خونآشامها باید دوباره به شکار انسانها بازگردند و از خون تازه تغذیه کنند. انسانها نه همسایگان یک جامعه مشترک، بلکه طعمهاند؛ ابزارهایی برای تأمین نیاز و نمایش اقتدار. به همین دلیل است که امیر تبرپوش را نمیتوان صرفاً شخصیتی جاهطلب دانست. شخص جاهطلب ممکن است به دنبال قدرت باشد، اما در اینجا قدرت به یک اصل هستیشناختی تبدیل شده است. امیر میخواهد جهانی بسازد که در آن هیچ صدای مستقلی باقی نماند و هیچ ارادهای جز اراده او امکان بروز پیدا نکند. مخالفان، تردیدکنندگان و حتی نزدیکترین افراد، تا زمانی ارزش دارند که فرمان ببرند. کوچکترین نافرمانی، آغاز حذف است. این همان جایی است که رمان از یک داستان فانتزی تاریک فراتر میرود. امیر و تبرپوش او که سلاح مخصوص او به شمار میرود، به عنوان نماد «فاشیسم» در داستان تجلی پیدا میکنند. «تعمید در خون» نشان میدهد که فاشیسم الزاماً از دل ساختارهای رسمی و سیاسی بیرون نمیآید. ممکن است در یک قبیله، یک خانواده، یک نهاد بسته یا یک جامعه منزوی شکل بگیرد؛ هرجا که یک اراده خود را تنها حقیقت معتبر بداند و دیگران را از حق اندیشیدن محروم کند. فاشیسم در این معنا، فقط نام یک شخص یا یک حکومت نیست؛ شکل خاصی از نگاه به انسان است. نگاهی که انسانها را به ابزار، سرباز، طعمه یا مانع فرو میکاهد.
سهراب، پسری میان انسانیت و توحش: داستان کتاب از زبان «سهراب» روایت میشود؛ نوجوانی پانزدهساله که فرزند امیر تبرپوش است و در واقع



