روایت زندگی و روزگار آیتالله میرزا محمدباقر زنجانی

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، در زنجان، شمار زیادی از فقهای زنجان، اردبیل و دیگر شهرهای آذربایجان با حضور در محضر آیتالله میرزا محمدباقر زنجانی، از درس و اندیشه او بهره بردند و نزد وی به تلمذ پرداختند.
آیتالله محمدباقر زنجانی از چهرههای اثرگذار، اما کمتر شناختهشده تاریخ معاصر حوزه به شمار میرود؛ فقیهی ریشهدار و پرثمر که از یک سو از مکتب میرزای نائینی بهره گرفت و از سوی دیگر در زمره استادان مقام معظم رهبری قرار گرفت. همین پیوند علمی کمنظیر، او را به یکی از حلقههای مهم در انتقال عقلانیت فقهی و اندیشه اجتماعی در روزگار معاصر بدل کرد.
با وجود این جایگاه برجسته، میراث فکری و علمی او هنوز آنگونه که باید و شاید، به میدان گفتوگوهای علمی و ملی راه پیدا نکرده است. بازخوانی آثار و روش آیتالله زنجانی میتواند برای حوزههای علمیه و نیز هویت علمی زنجان الهامبخش باشد؛ ازاینرو، برگزاری کنگرهای علمی درباره میرزا باقر زنجانی، صرفاً بزرگداشتی برای یک عالم نیست، بلکه اقدامی ضروری برای احیای بخشی از حافظه فکری حوزه و پیوند دادن گذشته پربار آن با مسائل امروز است؛ امید میرود این موضوع مورد توجه مسئولان محترم قرار گیرد.
استاد و پرورشدهنده شاگردان آیتالله میرزا محمدباقر زنجانی سالیان متمادی اصول و قواعد فقهی را در دورههای متعدد تدریس کرد. وی آرای استاد خویش، مرحوم میرزای نائینی، را با بیانی روشن و منظم برای شاگردان توضیح میداد و در فهم دقیق مباحث، سختکوش بود.
او به شاگردانش علاقه فراوان داشت و هرگاه طلبهای را مشتاق و کوشا در تحصیل میدید، خرسندی خود را پنهان نمیکرد. فرزند وی، حاج شیخ محمود جمالالدین زنجانی، بیان میکند که چون پدرش شهریهای پرداخت نمیکرد، حضور در درس او صرفاً با انگیزه آموختن علم شکل میگرفت و به همین دلیل جدیترین و بهترین طلاب در مجلس درسش حاضر میشدند.
رابطه آیتالله زنجانی با شاگردان، آمیخته با مهر و احترام بود. در ماه مبارک رمضان تا سحر بیدار میماند و گروهی از فضلا نیز در کنار او به گفتوگوهای علمی، تاریخی و معرفتی میپرداختند.
این فقیه بخش عمدهای از عمر خود را صرف تدریس و تألیف کرد و در پرتو تلاشهای علمیاش، شمار فراوانی از مجتهدان، فضلا، نویسندگان و استادان حوزه از مکتب او برخاستند.
پرهیز از تعلقات دنیوی آیتالله میرزا باقر زنجانی تا چهار سال پیش از رحلت نیز همچنان ادامه داشت؛ بهطوری که در مجموع حدود ۵۵ سال در خانهای استیجاری زندگی کرد. اگرچه اجتهاد او از سوی آیتالله میرزا محمدتقی شیرازی و شماری دیگر از فقهای عصر تأیید شده بود، پیشنهادهای مکرر بازاریان تبریز برای فراهم کردن خانهای شخصی را نمیپذیرفت.
بازاریان طی چندین مکاتبه اعلام آمادگی کرده بودند که وجوه لازم برای خرید خانه را در اختیار او بگذارند، اما آیتالله زنجانی از پذیرش این کمکها خودداری میکرد. اهالی بازار و گروهی از علمای تبریز دو بار، با نامههایی سرشار از احترام و خواهش، با او مکاتبه کردند: در مرتبه نخست خواستند خانهای فراهم آورند تا از رنج دیرپای مستأجری رهایی یابد و بار دیگر، پس از درگذشت آیتالله سید محسن حکیم، از او خواستند رساله عملیه منتشر کند و مسئولیت مرجعیت را بپذیرد.
از شهرهای دیگر نیز نامههایی با درخواستهای مشابه به نجف اشرف میرسید، اما او هیچگاه با پذیرش این پیشنهادها رضایت نداد. پاسخ منفی آیتالله زنجانی از سر بیاعتنایی نبود؛ بلکه برخاسته از پاکیزگی و وارستگی درونی او بود. او بار سنگین مرجعیت را بر دوش نگرفت و گویی بیم داشت دیگران از آنچه او در دل داشت آگاه نشوند.
درباره علت این تصمیم، از فرزند بزرگوارش، حاج شیخ محمود زنجانی، پرسیده شد. او روایت میکند: روزی که یکی از این نامهها به دست پدر رسید، آن را خواند و به پهنای صورت گریست. شاگردان که از ماجرا مطلع شدند، بر انتشار رساله اصرار کردند؛ تا آنکه پدر ناگزیر شد راز امتناع خود را بازگو کند.
آیتالله زنجانی بیم داشت که وجوهات فراوانی از سراسر ایران به سوی خانهاش روانه شود و به سبب کهولت سن، نتواند حق این امانت الهی را بهدرستی ادا کند؛ یا حتی اندک احساس دِینی در برابر مردم در او پدید آید. از نگاه او، روحی که استقلال و طهارت را سرمایه پیمودن راه میدانست، چنین احساسی را از هر دشواری سنگینتر تلقی میکرد.
آیتالله سید احمد مددی نیز درباره جایگاه علمی میرزا باقر زنجانی میگوید: برخی از علما بودند که قدر و منزلتشان آنگونه که شایسته بود شناخته نشد؛ از جمله مرحوم میرزا باقر زنجانی. ایشان در مسجدی واقع در مسیر منتهی به بابالطوسی، درسی مهم و ممتاز داشتند. درس خارج اصول ایشان پس از نماز مغرب و عشا برگزار میشد و از نظرانی با درس سید خویی همزمان بود.
به همین دلیل نمیتوانستم در درس میرزا زنجانی شرکت کنم؛ اما شبی که درس سید خویی تعطیل شد، در درس ایشان حاضر شدم. حدود صد طلبه در جلسه حضور داشتند و همان شب به مهارت فوقالعاده او در تدریس پی بردم. خاطره آن شب هنوز در ذهنم مانده است.
او مردی جامع و برخوردار از فنون گوناگون بود؛ همچون سید بجنوردی. در این بزرگان ذرهای هوا و خودخواهی دیده نمیشد. گویی در عالمی دیگر زندگی میکردند و برای دنیا ارزشی قائل نبودند. طبیعت انسان اقتضا میکند که بخواهد درسش از درس دیگران پرجمعیتتر باشد، اما آنان چنین نمیاندیشیدند.
برخی کتابهای آیتالله میرزا باقر زنجانی عبارتند از: ۱. تقریرات بحث اصول میرزای نائینی؛ ۲. تقریرات درس فقه میرزای نائینی؛ ۳. حاشیه بر رساله لباس مشکوک نائینی؛ ۴. حاشیه بر فرائد الاصول؛ ۵. حاشیه بر کفایه الاصول؛ ۶. حاشیه بر مکاسب (از اول بیع تا آخر خیارات)؛ ۷. حاشیه بر دوره مصباح الفقیه؛ ۸. حاشیه بر العروه الوثقی؛ ۹. تنقیح القواعد در اصول؛ ۱۰. رساله در فروع علم اجمالی؛ ۱۱. مکاسب محرمه؛ ۱۲. کتاب البیع (تا آخر احکام قبض)؛ ۱۳. کتاب الطهاره؛ ۱۴. کتاب الصلاه؛ ۱۵. کتاب خلل (شرح ۶۵ مسئله از مسائل خلل عروه الوثقی) ۱۶. قاعده لاضرر ۱۷. قاعده من ملک ۱۸. قاعده لاتعاد



