جلوههای شاهنامه در زندگی روزمره مردم تاجیکستان

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، همایش بینالمللی «تاجیکستان صاحب استقلال؛ پیوندگر تمدن آریایی» به مناسبت سی و پنجمین سالگرد استقلال تاجیکستان در این کشور برگزار شد. ریاست این همایش بر عهده امامعلی رحمان، رئیسجمهور تاجیکستان بود و در آن، فرهیختگان و فارسیزبانانی از ۲۶ کشور جهان از جمله ایران شرکت کردند.
در یکی از روزهای برگزاری این رویداد در آکادمی ملی علوم تاجیکستان، کتاب «با کاروان شاهنامه؛ از توس تا دوشنبه» اثر فاطمه محمدزاده رونمایی شد. این کتاب با ایده و هزینه شخصی نویسنده و مقدمه محمدجعفر یاحقی، عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی به چاپ رسید. نظامالدین زاهدی، سفیر جمهوری تاجیکستان در جمهوری اسلامی ایران، پیش از چاپ این کتاب را مشاهده کرده و آن را از منظر دیپلماسی فرهنگی مفید دانسته و از نویسنده برای رونمایی آن در تاجیکستان دعوت کرده بود. سفیر همچنین قول حمایت و همراهی به نویسنده داد و به همین دلیل، تعدادی از نسخ این کتاب به جشن سی و پنجمین سال استقلال تاجیکستان اهدا شد.
پس از این مراسم، سفارت تاجیکستان در ایران، فاطمه محمدزاده را به همراه محمدجعفر یاحقی و سهیلا یوسفی، مدیر انتشارات خردگان، به همایش چهار روزه در تاجیکستان دعوت کرد و مقرر شد که این کتاب در آکادمی علوم تاجیکستان رونمایی شود. در این مراسم، ۷۰ نسخه از این اثر ادبی که به دو خط فارسی و سیریک منتشر شده، توسط نویسنده به مسئولان فرهنگی این کشور اهدا شد.
فاطمه محمدزاده، استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فردوسی مشهد، در گفتوگو با خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد درباره این کتاب اظهار داشت: «با کاروان شاهنامه؛ از توس تا دوشنبه» در واقع سفری به ریشههای زبانی و تمدنی ایران و تاجیکستان است و در این میان، شاهنامه نقش مهمی ایفا میکند. با توجه به اینکه سالها درباره تاجیکستان و فرهنگ و هنر این سرزمین مطالعه کردهام و همچنین دانشآموخته دکتری زبان و ادبیات فارسی با گرایش ادبیات حماسی هستم، پژوهشهای شاهنامه نشان داد که این دو سرزمین چگونه فرهنگ نیاکانی مشترکی دارند. برخی مناطق جغرافیایی تاجیکستان نیز در شاهنامه وجود دارد که این پیوندها را بیشتر نمایان میکند.
وی افزود: در سفری که چند سال پیش به تاجیکستان داشتم و در همایش بینالمللی فردوسی سخنرانی کردم، مردم این سرزمین را شیفته فردوسی و فرهنگ نیاکانی شاهنامه یافتم. ویژگیهایی مانند مهربانی، مهماننوازی و آداب معاشرت در موارد مختلف، همه همان چیزهایی بود که در شاهنامه خوانده بودم. اهمیت دادن به آیینها و سنن و جشنهای نیاکانی مانند نوروز و مهرگان که در شاهنامه آمده، و بناهایی همچون «کاخ نوروز» که تجلی آیین باستانی نوروز است، مرا به وجد میآورد.
این نویسنده و پژوهشگر ادبی ادامه داد: تاجیکستان سرزمینی است که توانسته سالها مقاومت کند تا زبان فارسی دوباره در این کشور احیا شود. به همین دلیل، این مردم فردوسی دیگری هستند که به زبان فارسی جان دوباره دمیدهاند. محمدزاده با اشاره به مفاخر ادبی تاجیکستان تأکید کرد: آنها شاعران و نویسندگان بزرگی همچون صدرالدین عینی، میرزا تورسون زاده و لایق شیرعلی دارند که هر کدام در وطندوستی و شاعرانگی یگانه روزگار خود بودهاند.
این نویسنده ابراز کرد: توجه به پوشش سنتی مانند «چکن»، موسیقی سنتی و… فرهیختگی و فرهنگپروری آنها را بیشتر نمایان میکند. بنابراین، چنین مردمانی شایسته آن هستند که بیشتر شناخته شوند. کتاب «کاروان شاهنامه» در واقع نمایانگر جلوههای شاهنامه در زندگی مردم تاجیکستان است.
این دکتری زبان و ادبیات فارسی افزود: ما ایرانیها با تمام پیوند و همریشگی که با مردم تاجیکستان داریم، به فرهنگ و هنر و ادب این سرزمین آنطور که باید توجه نکردهایم. مقصود من کارهای پژوهشی خاص نیست. پژوهشهای دانشگاهی و تصحیح متون و… جای خود را دارد و ارزشمند است، اما این سرزمین زیبا و فرهیخته نیازمند توجهی تخصصی و در عین حال عمومی است و این همان کاری است که در «کاروان شاهنامه» انجام شده است.
محمدزاده با اشاره به مضمون و محتوای اثر گفت: این کتاب دو بخش دارد؛ بخش اول شامل غزلهایی درباره شاعران، نویسندگان، نمادهای فرهنگی و آیینهای سنتی، هنر تاجیکستان و… است و بخش دوم، جستارهایی است که هر کدام از آن موارد با نگاهی تخصصی توضیح داده شده است. در واقع، این غزلها با پشتوانه علمی و مطالعه کافی درباره شخصیتها، مکانهای فرهنگی و هنری تاجیکستان سروده شدهاند.
وی بیان کرد: ما خواستهایم با «کاروان شاهنامه»، همه مردمی را که به تاجیکستان سفر میکنند، از طریق غزلهایی که عناصر شاهنامهای را در خود گنجاندهاند، با بزرگان ادب و هنر و سنتهای این سرزمین آشنا کنیم و سفری ادبی، پژوهشی و شاهنامهای به تاجیکستان داشته باشیم.
این پژوهشگر ادبی گفت: در یک سفر عادی، معمولاً لذتهای عادی نصیب مسافران میشود. آنها از دیدن طبیعت و فرهنگ و تاریخ لذت میبرند و شناخت متعارفی هم پیدا میکنند، اما گردشگری ادبی، لایه دیگری از معرفت را به بازدیدکنندگان میافزاید و آن، نوعی قدردانی از بزرگان شعر و ادب، افتخار به هویت نیاکانی ریشهدار و ایجاد ذوق و انگیزه برای کارهای پژوهشی است. در کتاب «کاروان شاهنامه» تلاش شده به این موارد توجه شود و ضمن اینکه مردم شعرپرور و خوشذوق ایران و تاجیکستان از غزلها لذت میبرند، به فرهنگ، تاریخ و ادب ریشهدار خود نیز نگاهی ویژه داشته باشند، چراکه این کتاب به دو خط فارسی و سریلیک به چاپ رسیده است.
وی ادامه داد: مخاطب «کاروان شاهنامه»، همه مردم ایران و تاجیکستان از قشرهای مختلف و شغلهای متفاوت هستند. از دانشآموزان دبیرستانی تا استادان دانشگاه، پژوهشگران، معلمان، دانشجویان رشتههای مختلف و مسافرانی که میخواهند از ایران به تاجیکستان و از تاجیکستان به ایران سفر کنند، زیرا شاهنامه این پیوند را برقرار و مستحکم کرده است.
محمدزاده خاطرنشان کرد: متاسفانه شناخت بزرگان علم و ادب، معمولاً در چارچوب دانشگاهها و در غبار پژوهشها گم میشود و گاهی به این مسئله توجه نمیشود که عموم نیز سهمی از ادبیات و فرهنگ دارند و باید آن را بچشند. «کاروان شاهنامه» تلاش کرده در عین اینکه کاری پژوهشی است، به ذوق همگان احترام بگذارد و از مسافران عادی نیز که میخواهند به دو کشور سفر کنند، دعوت نماید که لحظاتی را با شعر و فرهنگ بگذرانند. همچنین، گردشگرانی که ممکن است با نگاه کلی به یک کشور سفر کنند، میتوانند با چنین کتابهایی نگاهی جزئیتر به فرهنگ و ادب و تاریخ تاجیکستان و ایران داشته باشند.
وی با ذکر مثالی گفت: ممکن است مسافران تاجیکستان نام مکانی به نام «کاخ نوروز» را از جایی شنیده یا دیده باشند، اما وقتی در «کاروان شاهنامه»، غزلی درباره این مکان میخوانند، هنگام بازدید از آن، توجه بیشتری خواهند داشت. همچنین درباره مهماننوازی تاجیکها، لباس سنتی آنها (چکن)، جشن مهرگان و… غزلهایی در این کتاب وجود دارد که میتواند مقدمهای شورانگیز برای سفر گردشگران باشد.
محمدزاده بیان کرد: شاهنامه فردوسی، علاوه بر اینکه محتوای شگفتانگیز ادبی، فرهنگی و تاریخی دارد و گنجینهای از فرهنگ نیاکانی به شمار میرود، میتواند یک رسانه قدرتمند فرهنگی نیز باشد. هنر نقالی در جذب افراد مختلف به شاهنامه بسیار مؤثر بوده است و این نشان میدهد که شاهنامه، نقش پررنگ و جذابیتهای زیادی دارد که فرهنگ را به مردم منتقل کند. کتاب «کاروان شاهنامه» از همین ظرفیت و ویژگی شاهنامه بهرهبرداری کرده است. در هر کدام از غزلهای این کتاب از عناصر و شخصیتهای شاهنامه استفاده شده و در جستارها نیز توضیح داده شده که شاعری همچون لایق شیرعلی تا چه اندازه به شاهنامه و محتوای وطنی آن ارادت داشته است.
وی با بیان اینکه شاهنامه فردوسی قابلیتهای بسیاری دارد که میتواند بستری برای گردشگری ادبی باشد، گفت: داستانهای شاهنامه، پهلوانان، وقایع تاریخی و فرهنگی و حتی تاریخچه ساخت آرامگاه فردوسی، جذابیتهای زیادی برای گردشگران داخلی و خارجی دارد. اما همواره باید به دنبال راههای تازهای برای جذب گردشگر باشیم. نیازها و علاقهمندیها را بسنجیم و به تدارک امور بپردازیم. به ویژه برای گردشگران کودک و نوجوان در سنین مختلف، باید راهکارهای ویژهای بیاندیشیم.
این استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فردوسی مشهد ابراز کرد: در حال حاضر، بیشتر به هنر نقالی پرداخته میشود که آن هم در بسیاری از مواقع، پایه علمی و ذوقی درستی ندارد. کتابهای حوزه شاهنامه که برای کودک و نوجوان نوشته میشود نیز جذابیتهای بصری و متنی لازم را ندارد. درباره گردشگران خارجی نیز باید زمینههای مناسبی فراهم شود. مثلاً گردشگری که از کشور اسپانیا به آرامگاه فردوسی میآید، باید بتواند ترجمه اسپانیایی شاهنامه را که بئاتریس سالاس انجام داده، ببیند و به ذوق او افزوده شود. یا کسی که از ترکیه آمده، باید ترجمه شاهنامه به زبان ترکی را که دکتر نعمت ییلدریم انجام داده، مشاهده کند و لذت ببرد.
وی افزود: این کارهای جزئی باعث میشود این گردشگران احساس غریبه بودن نداشته باشند. اینها همه زمینههایی است که خود شاهنامه فراهم کرده و گاهی از آن غفلت میشود. در گردشگری ادبی، ما به نگاهی جزئی، دقیق، علمی و در عین حال، سرگرمکننده و جذاب نیازمندیم تا مفاخر فرهنگ و ادب را به علاقهمندان داخل و خارج معرفی کنیم.



