«تذکره شاهطهماسب اول؛ نگاهی نو به تاریخ صفویان»

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، ترجمه آلمانی «تذکره شاهطهماسب اول» که توسط پل هورن نوشته شده و در سال ۱۸۹۱ میلادی در استراسبورگ منتشر گردیده، در جدیدترین شماره مجموعه «کاوشی در گنجینه کتابخانه ملی ایران» معرفی میشود. این اثر به عنوان منبعی برای بررسی روابط صفویان با عثمانیان و ازبکان، رویدادهای مذهبی، سیاسی و نظامی و زندگی دربار صفوی به شمار میرود. مجموعه «کاوشی در گنجینه کتابخانه ملی ایران» با هدف معرفی آثار شاخص و ارزشمند موجود در مخازن سازمان، در هر شماره یکی از منابع برجسته این گنجینه را به پژوهشگران و علاقهمندان ارائه میدهد.
هشتادودومین شماره این مجموعه به معرفی ترجمه آلمانی «تذکره شاهطهماسب اول» با عنوان Die Denkwurdigkeiten Schah Tahmasp’s des ersten von Persien (۱۵۱۵–۱۵۷۶) اختصاص یافته است. این کتاب برای نخستین بار توسط پل هورن از متن اصلی و بر اساس نسخه موجود در کتابخانه برلین به زبان آلمانی ترجمه و با توضیحات همراه شده است. این اثر در سال ۱۸۹۱ میلادی توسط انتشارات «Karl J. Trubner» در استراسبورگ منتشر شد و به عنوان منبعی دستاول برای شناخت تاریخ صفویان، روایت شاهطهماسب از روابط با عثمانیان و ازبکان، رویدادهای مذهبی، سیاسی و نظامی و زندگی دربار صفوی را دربرمیگیرد.
این ترجمه ابتدا در دو بخش در نشریه انجمن شرقشناسی آلمان Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft منتشر شد: جلد ۴۴، صفحات ۵۶۳ تا ۶۴۹ در سال ۱۸۹۰ میلادی و جلد ۴۵، صفحات ۲۴۵ تا ۲۹۱ در سال ۱۸۹۱ میلادی. سپس در سال ۱۸۹۱ بهصورت کتاب مستقل منتشر گردید. با این ترجمه، خاطرات شاهطهماسب به یکی از زبانهای مهم پژوهشهای شرقشناسی اروپا در آن دوره معرفی شد. نشریه انجمن شرقشناسی آلمان با شماره رکورد کتابشناسی «۱۶۰۹۹۳۵» در مخازن کتابخانه نگهداری میشود.
«تذکره شاهطهماسب» کتابی تاریخی به زبان فارسی است که توسط شاهطهماسب اول صفوی نوشته شده و شامل زندگینامه او از آغاز سلطنت در سال ۹۳۰ تا پناهندگی بایزید، شاهزاده عثمانی، در سال ۹۶۹ هجری قمری میباشد. شاه انگیزه نگارش این اثر را به یادگار گذاشتن دستورالعملی برای فرزندانش بیان کرده و اثر را با الگوبرداری از «بابرنامه»، نوشته ظهیرالدین محمد بابر، خلق کرده است. این کتاب پنج فصل دارد و پس از حمد پروردگار و مدح پیامبر اکرم، به تاریخ تولد، آغاز سلطنت و وقایع دوران پادشاهی نویسنده میپردازد.
عزلونصبهای آغاز سلطنت، سرکشیهای قزلباشان و کشتار برخی سران آنان، سادات مرعشی قوامیه مازندران، محاصره هرات در سال ۹۳۷ هجری قمری به دست ازبکان، مطالب مربوط به غازیخان، شورش شاهزادگان و امرا و حکام ولایات از جمله القاسمیرزا، روابط ایران و عثمانی در دوره اسکندرپاشا و سرگذشت و پناهندگی بایزید از موضوعات این اثر است. ارزش این تذکره در بازتاب روحیات شاهطهماسب و بیان صریح مسائلی است که در کمتر منبعی دیده میشود؛ از جمله واهمه او از رویارویی با سلطان عثمانی و درپیشگرفتن سیاست صبر و مقابله با سپاه عثمانی از طریق سوزاندن آبادیها و محصولات ایران.
نثر کتاب با آیات، احادیث و اشعار پندآموز آمیخته است و واژهها و تعبیرات ترکی نیز در آن مشاهده میشود. شرح خوابهای فراوان شاه که به گفته خودش در سختیها راهگشا بودهاند، بخش دیگری از محتوای اثر است. پل هورن (۱۸۶۳–۱۹۰۸)، ایرانشناس و زبانشناس آلمانی، در مطالعه زبان و ادبیات فارسی، تاریخ ایران، بررسی و معرفی نسخههای خطی و منابع آرشیوی فعالیت داشت و به منابع مُهرشناختی نیز توجه میکرد. او در سال ۱۸۸۵ از رساله دکتری خود درباره صرف اسمی در زبان اوستایی و کتیبههای فارسی باستان، زیر نظر کریستیان بارتولومه، دفاع کرد؛ در سال ۱۸۸۹ رساله صلاحیت تدریس دانشگاهی خود را در دانشگاه قیصر ویلهلم استراسبورگ ارائه داد و در سال ۱۸۹۲ مجوز تدریس زبانشناسی تطبیقی هندواروپایی را دریافت کرد و در سال ۱۹۰۰ به استادی فوقالعاده همین رشته منصوب شد.
فهرستهای حاصل از بررسی نسخههای خطی در سفرهای علمی او در نشریه انجمن شرقشناسی آلمان منتشر شدند. کار بر فرهنگ فارسی کهن «لغت فرس»، تألیف اسدی طوسی، نیز از دیگر فعالیتهای علمی او بود. چاپ آلمانی کتاب با شماره رکورد کتابشناسی ملی «۱۸۹۳۸-۷۹م» و نسخهای خطی از متن فارسی با عنوان «تذکره طهماسب صفوی» به شماره کتابشناسی «۸۱۹۶۸۱۸» در دسترس پژوهشگران و علاقهمندان قرار دارد.



