سنگقبرهای تخت فولاد؛ دایرهالمعارفی از نمادها و داستانهای اسطورهای

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، محمد عیدی نجفآبادی، پژوهشگر اصفهان و اسطورهشناس، در ویژهبرنامه «دلبر» که در تکیه بابارکنالدین واقع در مجموعه تاریخی تخت فولاد برگزار شد، با بررسی ابعاد تاریخی، اسطورهای، فرهنگی و جامعهشناختی این گورستان، بر لزوم فراتر رفتن از معرفی صرف مشاهیر و مقابر و حرکت به سمت تحلیل معناشناختی عناصر کالبدی و نمادین تخت فولاد تأکید کرد. عیدی با بیان این نکته که گورستان تاریخی تخت فولاد میتواند به عنوان یک متن فرهنگی و اجتماعی مورد مطالعه قرار گیرد، توضیح داد: هر قبر، سنگ مزار، نقش، کتیبه، تکیه و بنای تاریخی در این مجموعه حامل مجموعهای از معناها و روایتهاست که بدون شناخت پیشدانستههای ذهنی، باورهای دینی، جهانبینی اسطورهای و تجربه زیسته انسانهای دورههای مختلف، امکان درک کامل آنها وجود ندارد.
این پژوهشگر با ارتباط دادن مفهوم مرگآگاهی به خلاقیت هنری و نشاط اجتماعی، تفاوت نگرش انسانهای گذشته و معاصر به مرگ را یکی از کلیدهای فهم هویت فرهنگی تخت فولاد دانست و گفت: در جهانبینی بخش مهمی از انسانهای گذشته، مرگ نه پایان زندگی، بلکه مرحلهای از تداوم هستی و مواجهه با امر قدسی بود؛ نگرشی که در معماری، هنر تدفین، نمادپردازی و حتی مناسبات روزمره مردم با گورستان منعکس میشد. وی همچنین با اشاره به ظرفیت گسترده نقشمایههای گیاهی، حیوانی، انسانی، ابزاری و هندسی سنگقبرهای تخت فولاد، خواستار شکلگیری مطالعات مستقل و میانرشتهای درباره نمادهای این مجموعه شد؛ مطالعاتی که بتوانند ارتباط میان اسطورههای باستانی، باورهای دینی، هنر ایرانی و تجربه تاریخی مردم اصفهان را روشن کنند.
محمد عیدی نجفآبادی، اصفهانپژوه و اسطورهپژوه، در آغاز بحث، با تأکید بر ضرورت شناخت لایههای معرفتی و عرفانی شخصیتهای مدفون در تخت فولاد، یادآور شد: نگاه تاریخی به یک بنا یا آرامگاه نباید به معرفی تاریخ ساخت، نام مدفونان و ویژگیهای معماری محدود شود؛ زیرا پشت هر اثر تاریخی، مجموعهای از باورها، مناسبات فکری و جهانبینیهایی قرار دارد که در شکلگیری آن نقش داشتهاند. وی برای تبیین این موضوع، به جایگاه بابارکنالدین در تاریخ عرفان و اندیشه اصفهان اشاره کرد و با یادآوری تعلق وی به فضای عرفانی قرن هشتم هجری قمری، از ارتباطات فکری و عرفانی این شخصیت و تأثیر جریانهای عرفانی در شکلگیری هویت فرهنگی تخت فولاد سخن گفت.
این پژوهشگر با اشاره به نسبتهای عرفانی بابارکنالدین و جایگاه اندیشههای ابنعربی در مطالعات عرفانی، خاطرنشان کرد: شناخت یک شخصیت تاریخی صرفاً با دانستن تاریخ تولد، وفات و آثار مکتوب وی کامل نمیشود؛ بلکه باید جهان فکری، مناسبات معرفتی، استادان، شاگردان و زمینههای فرهنگی شکلگیری اندیشههای آن شخصیت نیز بررسی شود. عیدی در ادامه، معماری و ساختار کالبدی آرامگاه بابارکنالدین را نمونهای برای توضیح ارتباط میان جهانبینی و صورت معماری معرفی کرد. در این چارچوب، توجه به ساختار چندضلعی بنا، شمار اضلاع و پایهها و نیز گنبد دوازدهترک آن، از منظر وی میتواند زمینهای برای طرح پرسش درباره نسبت میان صورتهای هندسی و الگوهای ذهنی سازندگان فراهم کند.
وی با اشاره به گفتوگویی که پیشتر با دکتر سیروس رضاییصبری درباره رابطه اندیشه و رفتار داشته است، این نکته را مطرح کرد که هیچ رفتار انسانی را نمیتوان کاملاً جدا از الگوهای ذهنی و پیشدانستههای شکلدهنده آن بررسی کرد. به تعبیر وی، انسانها بر اساس تصورات و باورهای خود رفتار میکنند و این باورها گاه در قالب رفتارهای آیینی و گاه در صورتهای کالبدی و معماری نمود پیدا میکنند. از همین منظر، معماری یک آرامگاه نیز صرفاً حاصل تصمیمی فنی یا انتخابی زیباییشناختی نیست؛ بلکه میتواند صورت مادی یک جهانبینی باشد. شکل بنا، نسبت اجزا، نمادهای بهکاررفته و نحوه سازماندهی فضای تدفین، همگی قابلیت آن را دارند که بهعنوان نشانههایی از اندیشه و نگرش انسانهای سازنده و استفادهکننده از فضا مطالعه شوند.
عیدی با مقایسه تخت فولاد و گورستان باغ رضوان، تفاوت میان دو نوع مواجهه فرهنگی با مرگ را مورد توجه قرار داد و گفت: در نگرش بخش مهمی از انسانهای گذشته، مرگ امری قدسی و مرتبط با جهان معنا بود، اما در جامعه معاصر، بهویژه پس از همهگیری کرونا، مواجهه با مرگ در بسیاری از مناسبات اجتماعی صورت عرفیتر و سکولاریزهشدهتری پیدا کرده است. وی برای توضیح این تفاوت به مفهوم مرگآگاهی و مرگهراسی در جامعهشناسی تاریخی اشاره کرد و افزود: هرچه مرگآگاهی در جامعه افزایش پیدا کند، امکان شکلگیری نوعی نشاط و آگاهی عمیقتر نسبت به زندگی بیشتر میشود؛ در مقابل، افزایش مرگهراسی میتواند به گسترش احساس افسردگی، پژمردگی و گریز از مواجهه با واقعیتهای هستی منجر شود.
این اصفهانپژوه، تخت فولاد را نمونهای از فضایی دانست که در آن مرگ از زندگی روزمره جدا نبوده است. به باور وی، ارتباط مردم با این مجموعه در گذشته تنها به حضور در مراسم تدفین و زیارت قبور محدود نمیشد و برخی خانوادهها در حجرههای این مجموعه اقامت میکردند و حتی شبها در آن اتراق داشتند. گروهی نیز با انگیزههای معنوی، شهود و مکاشفه به این فضا مراجعه میکردند. وی با اشاره به چنین مناسباتی توضیح داد: برای انسان گذشته، گورستان بخشی از فضای زیست اجتماعی بود و مرگ بهعنوان واقعیتی در امتداد زندگی فهم میشد. این نگرش در کاربرد واژگان نیز بازتاب یافته است؛ بهگونهای که تأکید بر واژه «وفات» بهجای «فوت» را میتوان در چارچوب تفاوت میان تصور پایانیافتن و تصور استمرار و انتقال بررسی کرد.
عیدی با اشاره به استمرار اسطوره مرگ در فرهنگهای مختلف، داستان گیلگمش و روایتهای مربوط به زندگی پس از مرگ در مصر باستان را از نمونههای مهم این مواجهه تاریخی برشمرد. وی با یادآوری منابع مرتبط با اسطورههای بینالنهرینی و کتاب مردگان مصر، توضیح داد که مسئله مرگ و امکان تداوم حیات پس از آن، از دیرباز یکی از بنیادیترین دغدغههای ذهن بشر بوده است. از نگاه وی، انسان باستان برای فهم مرگ تنها به آموزههای دینی و روایتهای اسطورهای متکی نبود؛ بلکه طبیعت نیز در شکلگیری این آگاهی نقش مهمی داشت. مشاهده چرخههای طبیعی، تغییر فصلها، خزان و رویش دوباره گیاهان و بازگشت بهار، امکان درک نوعی مرگ و باززایی را در ذهن انسان فراهم میکرد.
این پژوهشگر، همین تجربه طبیعی را یکی از زمینههای شکلگیری نمادهای گیاهی در هنر تدفین دانست و تأکید کرد: برای فهم نقش گل، درخت، سرو و دیگر عناصر گیاهی روی سنگقبرهای تخت فولاد، باید به جهان اسطورهها و تصورات انسان درباره مرگ، بازگشت و استمرار حیات مراجعه کرد.
عیدی با تأکید بر اینکه تخت فولاد را نمیتوان صرفاً با روشهای متعارف تاریخنگاری شناخت، رویکرد تفسیری و هرمنوتیکی را یکی از راههای مهم فهم این مجموعه دانست و گفت: تخت فولاد از نظر من متنی است که میتوان آن را خواند؛ متنی که موقعیت، هدف، انسجام، پیوستگی و قابلیت پیامرسانی دارد و اجزای آن در ارتباط با یکدیگر معنا پیدا میکنند. وی با استفاده از تمایزی که رولان بارت میان متن خوانا و متن نویسا مطرح میکند، گورستان را در شمار متنهای نویسا قرار داد؛ متنی که به یک روایت واحد محدود نمیشود و امکان شکلگیری روایتهای متعدد و خوانشهای گوناگون را فراهم میکند.
در این چارچوب، تخت فولاد تنها بازتابدهنده یک روایت رسمی از تاریخ نیست؛ بلکه روایتهای مختلف اجتماعی، دینی، عرفانی، هنری و مردمی در آن حضور دارند. به باور عیدی، همین چندصدایی یکی از ویژگیهای مهم این مجموعه است؛ زیرا در گورستان، روایتهای گوناگون درباره زندگی و مرگ، در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند و امکان بازخوانی تجربه تاریخی جامعه را فراهم میکنند. وی در ادامه، به مفهوم بینامتنیت و ارتباط تخت فولاد با دیگر فضاهای فرهنگی و تاریخی اصفهان پرداخت و بهطور مشخص، ارتباط میان این مجموعه و گورستان ارامنه جلفا را از موضوعاتی دانست که نیازمند بررسی جدیتر است.
عیدی توضیح داد: تخت فولاد و گورستان ارامنه جلفا را میتوان دو فضای تاریخی دانست که در یک بستر فرهنگی مشترک، با وجود تفاوتهای مذهبی و هنری، با یکدیگر وارد نوعی گفتوگوی بینامتنی شدهاند. این ارتباط به معنای یکسانبودن نشانهها یا باورها نیست؛ بلکه به معنای تأثیرپذیری، همنشینی و شکلگیری صورتهای هنری متفاوت در یک فضای تاریخی مشترک است. وی با اشاره به تفاوت رویکردهای شمایلگرایانه و شمایلگریزانه در هنر تدفین، توضیح داد: در بخشی از هنر قبور ارامنه جلفا، گرایش به بازنمایی شمایلها و صورتهای انسانی و قدسی مشهود است؛ درحالیکه در سنت تصویری تخت فولاد، گرایش به بیان غیرمستقیم و تجلیگرایانه معنا اهمیت بیشتری دارد.
این پژوهشگر، تفاوت میان فرشتههای نقششده بر سنگقبرهای دو مجموعه را نمونهای از این تمایز معرفی کرد. به تعبیر وی، در برخی نمونههای تخت فولاد میتوان تأثیر هنر فرشتهنگاری دوره رنسانس را مشاهده کرد، درحالیکه نقش فرشتگان در گورستان ارامنه جلفا با سنتهای هنر بیزانسی ارتباط دارد. عیدی در توضیح زمینه تاریخی این تفاوت، به پیوندهای فرهنگی و هنری اصفهان عصر صفوی با اروپا اشاره کرد و ورود و تأثیر هنر باروک فلاندری را در شکلگیری برخی گرایشهای هنری آن دوره قابل بررسی دانست.
وی با تأکید بر اینکه هر عنصر در یک مجموعه تاریخی باید در ارتباط با سایر اجزا مطالعه شود، تخت فولاد را یک ساخت فرهنگی با پیوندهای ارگانیک توصیف کرد؛ ساختاری که در آن، معماری، سنگتراشی، کتیبهنگاری، نقشمایهها، باورهای دینی و مناسبات اجتماعی بهصورت جداگانه قابل فهم نیستند. این پژوهشگر در ادامه، با اشاره به دستهبندیهای موجود درباره وضعیت قرارگیری سنگهای قبور، شکلهای مختلف سنگقبرها را از منظر نحوه قرارگیری و نوع برجستگی نقوش قابل بررسی دانست و بر ضرورت توجه به ویژگیهای تصویری و بصری آنها تأکید کرد.
به باور عیدی، یکی از مهمترین گروههای نشانهای در تخت فولاد، نقوش گیاهی هستند؛ نقشهایی که از گلها و شاخهها تا درختان و عناصر مرتبط با طبیعت را دربرمیگیرند. این نقشمایهها را نباید صرفاً تزئیناتی برای پرکردن فضای خالی سنگقبر تلقی کرد؛ زیرا میتوانند حامل دلالتهای اسطورهای، زیباییشناختی و اعتقادی باشند. وی با اشاره به پژوهشهای انجامشده درباره نقش سرو در هنر سنگقبرهای تخت فولاد، از وجود تنوع قابل توجه در نقشمایههای این درخت سخن گفت و افزود: سرو در فرهنگ ایرانی صرفاً یک عنصر طبیعی نیست و در طول تاریخ، دلالتهای نمادین و اسطورهای متعددی پیدا کرده است.
عیدی با تأکید بر اینکه انسان دورههای گذشته از طریق نمادها با یکدیگر ارتباط برقرار میکردند، گفت: زبان نمادین بخشی از نظام ارتباطی جامعه بود و همین اشتراک معنایی موجب میشد انتقال مفاهیم بدون نیاز به توضیحات طولانی انجام شود. فاصلهگرفتن انسان معاصر از این شیوه نمادپردازی، ضرورت بازخوانی و آموزش زبان نشانهها را دوچندان میکند. این پژوهشگر پس از نمادهای گیاهی، به نقشمایههای حیوانی در سنگقبرهای تخت فولاد پرداخت و اسب، سگ، ماهی، شیر و پرندگان را از جمله عناصر قابل بررسی دانست. وی توضیح داد: نمادهای حیوانی را باید در ارتباط با ریشههای اسطورهای و اعتقادی آنها مطالعه کرد؛ زیرا یک نقش ممکن است در فرهنگهای مختلف معانی متفاوتی داشته باشد و در عین حال، در طول تاریخ از یک سنت فرهنگی به سنت دیگری منتقل شده باشد.
عیدی برای تبیین این موضوع، به نقش اسب در اسطورههای بینالنهرینی و ارتباط آن با گردونه خورشید اشاره کرد. در برخی روایتهای اسطورهای، اسب جایگاهی ویژه در حرکت و انتقال خورشید در آسمان دارد و همین پیوند میتواند زمینهای برای فهم حضور این حیوان در هنر تدفین باشد.



