زنان: از مصرفکننده به خالق محتوای فرهنگی تبدیل شدهاند

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، به نقل از ستاد خبری سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، نشست علمی، تخصصی و پژوهشی «چرخه خوانش: تأثیر و ترویج کتابخوانی در خانواده و فضاهای اجتماعی» همزمان با نخستین روز از سیوچهارمین دوره هفته کتاب، در روز شنبه (۲۳ آبان ۱۴۰۵) به همت انجمن فرهنگی هنری زنان ناشر و با همکاری خانه کتاب و ادبیات ایران در سرای کتاب خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد.
در این نشست زهرا حسیننژاد؛ عضو هیئت علمی و مشاور امور بانوان دانشگاه علم و فرهنگ، نایبرئیس انجمن علمی هنرهای تجسمی ایران و پژوهشگر، مریم جدلی؛ رئیس هیئت مدیره انجمن فرهنگی هنری زنان ناشر و مدیر انتشارات نغمه نواندیش، الهه امیریان؛ عضو هیئت مدیره انجمن علمی و فناوری چاپ ایران و مدیر انتشارات رصد علم، و مریمالسادات ظهوریان؛ مدیرعامل انجمن فرهنگی هنری زنان ناشر به ایراد سخن پرداختند. دبیری این نشست بر عهده آذین شرفخانی؛ فعال اجتماعی و فرهنگی بود.
حسیننژاد، مشاور امور بانوان دانشگاه علم و فرهنگ، در آغاز سخنان خود با طرح پرسشی گفت: آخرین کتابی که در خانه شما دست به دست شد، چه کسی آورده بود؟ وی افزود: در بسیاری از خانوادهها، پاسخ این پرسش یک زن است؛ یک مادر، یک خواهر، یک همسر یا یک دختر. ورود کتاب به خانه توسط زنان تصادفی نیست و این امر نشاندهنده سازوکاری عمیق فرهنگی و اجتماعی است که شناخت آن میتواند مبنای سیاستگذاری فرهنگی قرار گیرد.
این پژوهشگر با اشاره به اهمیت کتابخوانی در ارزیابی توسعه جوامع بیان کرد: کتابخوانی در زندگی اجتماعی جوامع، از شاخصهای توسعه به شمار میرود. آمار کتابخوانی یکی از نخستین شاخصها در سنجش سطح توسعه فرهنگی و اجتماعی یک کشور است. زنان در آمارهای رسمی به عنوان مخاطبان وفادار کتاب شناخته میشوند و در عمل نیز به عنوان کنشگران فعال ترویج مطالعه عمل میکنند.
وی در خصوص ضرورت پژوهش بیشتر در زمینه نقش زنان در ترویج کتابخوانی گفت: در مطالعات ایرانی، پیوند خانه و جامعه کمتر مورد توجه قرار گرفته و نقش هنر در این پیوند نیز به اندازه کافی بررسی نشده است. نشست امروز به دنبال برقراری پیوندی میان نظریه، پژوهش و سیاستگذاری فرهنگی است.
حسیننژاد در ادامه چارچوب نظری سخنان خود را در سه سطح توضیح داد: در سطح خرد، نظریه یادگیری اجتماعی بندورا وجود دارد که میگوید الگوگیری کودک از رفتار مطالعه مادر آغاز میشود. در سطح میانی، نظریه سرمایه فرهنگی بوردیو توضیحدهنده انتقال بیننسلی عادت مطالعه است. در سطح کلان، رویکرد توانمندسازی مطرح است که گذار از نقش خانگی به کنشگری اجتماعی را تبیین میکند.
این عضو هیئت علمی دانشگاه علم و فرهنگ با استناد به گزارش نهاد کتابخانههای عمومی کشور اظهار داشت: زنان و مادران به طور کلی کتابخوانتر از مردان هستند. کتاب عمدتاً توسط بانوان به خانه وارد میشود و ۶۰ درصد نیروی انسانی کتابخانههای عمومی کشور را زنان تشکیل میدهند. در الگوی مراجعه و امانتگیری نیز زنان تمایل بیشتری به کتاب کودک و نوجوان دارند. زنان به عنوان مادر، کتابها را امانت میگیرند و مدیریت تقاضای کتاب در خانواده بیشتر بر عهده آنهاست. خرید کتاب و افزودن آن به سبد کالای خانواده نیز غالباً توسط زنان انجام میشود.
حسیننژاد در ادامه به حضور زنان در سطوح مدیریتی نهادهای مربوط به کتاب اشاره کرد و گفت: حضور زنان در سطوح مدیریتی به اندازه کافی نیست و این شکاف باید در سیاستگذاریها مورد توجه قرار گیرد. هر سیاست ترویج مطالعه باید زنان را به عنوان هدف اصلی در نظر بگیرد، زیرا آنها مخاطبان اصلی این جریان هستند.
این عضو هیئت علمی دانشگاه علم و فرهنگ درباره نقش مادر در شکلگیری عادت مطالعه کودک گفت: خواندن مشترک مادر و کودک، یکی از روشهای مؤثر در افزایش کتابخوانی است. مادر با تهیه مواد خواندنی متناسب با سن کودک، الگوسازی رفتاری، ایجاد روتین مطالعه و ایفای نقش معلم اول، نخستین مواجهه نظاممند کودک با کتاب را رقم میزند. مادر کتابخوان لزوماً دارای مدرک دانشگاهی نیست و یک مادر خانهدار نیز میتواند مادر کتابخوان باشد.
حسیننژاد درباره تأثیر والدین بر مطالعه دختران با استناد به شواهد پژوهشها در خانوادههای ایرانی افزود: تأثیر والدین بر مطالعه دختران بسیار زیاد است. اگر پدر و بهویژه مادر اهل مطالعه باشند، دختر خانواده نیز اهل مطالعه خواهد بود. الگوی مطالعه والدین، پیشبین قوی مطالعه فرزندان است. میراث فرهنگی خانواده نیز از وضعیت شغلی فعلی مهمتر است؛ سرمایه فرهنگی از نسلی به نسل دیگر منتقل میشود و دادههای پژوهش در خانوادههای ایرانی این نظریه بوردیو را تأیید میکند.
وی درباره تداوم مطالعه از کودکی به بزرگسالی توضیح داد: میانگین مطالعه زنانی که در کودکی مطالعه میکردند، بسیار بیشتر از میانگین مطالعه زنانی است که در کودکی مطالعه نمیکردند. بوردیو این سازوکار را عادتوارگی مینامد؛ مطالعه به امری بدیهی و طبیعی در زیستجهان کودک تبدیل میشود و سرمایهگذاری بلندمدت را شامل میشود.
حسیننژاد در بخش دیگری از سخنان خود درباره ژانر مورد علاقه زنان ایرانی گفت: رمان، ژانر اصلی مورد علاقه زنان ایرانی است. گرایش گسترده زنان به رمان فارسی پس از انقلاب اسلامی قابل مشاهده است. انگیزههای این گرایش شامل پر کردن اوقات فراغت، آشنایی با مسائل روز، کسب مهارتهای اجتماعی و همزادپنداری با قهرمانان زن داستان است. بسیاری از نویسندگان رمان نیز زنان هستند و مصرف و تولید در این حوزه همزمان رخ میدهد. رمان زنانه پلی میان تجربه خصوصی و آگاهی اجتماعی است.
این پژوهشگر درباره محدودیتهای درونخانوادگی کتابخوانی زنان گفت: برخی همسران با مطالعه زنان مخالفت میکنند و استدلال میکنند که زن از کار خانه و تربیت فرزندان غافل میشود. کلیشههای جنسیتی، کتابخوانی را فعالیتی فراغتی و تجملی برای زنان میدانند، در حالی که کتابخوانی امری ضروری است.
وی درباره تأثیر نگرش همسر بر مطالعه زنان با استناد به دادههای پژوهشهای موجود افزود: میانگین مطالعه زنانی که همسران اهل مطالعه دارند، بیشتر از میانگین مطالعه زنانی است که همسرانشان اهل مطالعه نیستند. الگوی مطالعه همسر تعیینکننده نیست؛ نگرش همسر مانع یا تسهیلکننده است.
این عضو هیئت علمی دانشگاه علم و فرهنگ درباره راهکارهای عبور از این موانع گفت: آموزش همسران درباره اهمیت مطالعه زنان و تعریف تقسیم کار خانگی، از راهکارهای مقرونبهصرفه است. خانواده محل شکلگیری روابط قدرت، تقسیم کار و ارزشهای فرهنگی است و زنان عامل انتقال سرمایه فرهنگی بین نسلها هستند.
حسیننژاد درباره مسیرهای گذار زنان از خانه به جامعه گفت: کتابخانههای عمومی، کتابفروشیها، نهادهای مدنی، گروههای مادران کتابخوان، انجمنها و نهادهای مردمنهاد، نویسندگی، ترجمه و کتابداری، مسیرهایی هستند که انتقال عادت مطالعه به نسل بعد را تقویت میکنند. زنان در کسوت کتابدار، نقش میانجی میان منابع و مخاطب را ایفا میکنند و مجری برنامههای ترویج مطالعه هستند. مادران و کودکان نیز مخاطبان اصلی بخش کودک و نوجوان کتابخانهها هستند. در تولید کتاب کودک، علاوه بر مخاطب کودک، باید مخاطب مادر را نیز در نظر گرفت. نوع قلم، ترکیببندی و تصویر انتخابشده باید هر دو مخاطب را راضی نگه دارد. مادر کتابآورنده، کودک کتابخوان پرورش میدهد و خود نیز کتابخوانتر میشود. این چرخه، هم کودک را کتابخوان میکند و هم مادر را.
وی درباره پیشگامان نشر زنان افزود: شهلا لاهیجی، بنیانگذار انتشارات روشنگران و مطالعات زنان در سال ۱۳۶۳، و خانم خلعتبری، نخستین



