از زندگی احمد قوام تا افشای اسناد محرمانه جنگ هشت ساله: نگاهی به آرشیو سیا

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، شماره هشتم مجله گواه با طراحی جلد محمدرضاشاه و احمد قوام توسط انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی منتشر گردید. در این شماره، موضوعاتی نظیر «گذرگاه آبی حساس حیاتی»، «رهبر شهید و ساحت تاریخ»، «زندگی و زمانه قوام به روایت اسناد»، «سرود سرگردان»، «جسارت تصمیم سخت» و «دو فقیه، یک مساله» به چشم میخورد.
در مقاله «رهبر شهید و ساحت تاریخ»، گزارشی با استناد به بیانات رهبری به قلم میثم قهرمان، عضو هیئت علمی مرکز اسناد انقلاب اسلامی ارائه شده است. او در بخشی از این گزارش به تعریف تاریخی از منظر رهبر شهید اشاره کرده و بیان میکند: «آیتالله خامنهای به وضوح بر اصول تاریخنگاری علمی تاکید دارند. اولین و مهمترین اصل، سندمحوری است. ایشان در سخنانی صریح، تاریخ را یک علم مستقل میدانند و میفرمایند: «تاریخ، نه سیاست است نه فرهنگ؛ تاریخ، تاریخ است. تاریخ، یعنی آنچه که از حوادث و وقایع، سیاست هم هست. فرهنگ هم هست، عشق هم هست. بغض هم هست، کینه هم هست، مصیبت هم هست، درد هم هست، همه اینها وقتی با همدیگر ثبت شد، میشود تاریخ، (بیانات آیتالله خامنهای ۸/۱۱/ ۱۳۷۰) یعنی تاریخی که نوشته میشود، باید بر اساس ثبت وقایع و حوادث باشد نه تحلیلهای سیاسی یا فرهنگی تحمیلی. توجه ویژه به سندمحوری ما را به دومین ویژگی تاریخنگاری علمی نزد ایشان میرساند؛ مبارزه با تحریف تاریخ در ادامه اصول علمی تاریخنگاری نزد آیتالله خامنهای با جزئیات بیشتری بررسی میشوند.
در این شماره، پروندهای تحت عنوان «حضرت اشرف در پیچ و خم سیاست» به مناسبت هفتاد و یک سالگی درگذشت احمد قوام گنجانده شده است که سعی دارد تصویری از نقش او در تاریخ معاصر ارائه دهد: «پیش از بازداشت قوامالسلطنه و اعزام به تهران، انتخابات دوره چهارم مجلس شورای ملی برگزار شد. قوامالسلطنه از شهر مشهد کاندید شده و رای آورد اما مجلس برپا نشد. چندی بعد آشفتگی وضع کشور به گونهای به شاه قاجار رخ نشان داد که احمدشاهی که تا دیروز به هر قیمت میخواست قوامالسلطنه را از والیگری خراسان بردارد، کمتر از ۵۵ روز پس از بازداشت او تصمیم میگیرد برای ساکت کردن صدای اعتراضات، سیدضیاء را عزل و قوامالسلطنه را به جای او بنشاند…»
در سال ۱۳۰۰، فعالیتهای دیگری نیز از سوی دولت تحت سرپرستی قوامالسلطنه انجام شد که شائبه تلاش او برای فاصله گرفتن از انگلیس و شوروی و نزدیک شدن به آمریکا را تا سالهای بعد ایجاد کرد. در یکی از نامهنگاریهای صورت گرفته از سوی حسین علاء، وزیرمختار ایران در واشنگتن، به قوامالسلطنه آمده است: «تلگراف حضرت اشرف تا ۸۵ زیرات تاخیر انجام مساعده به واسطه دسائس و ضدیت دولت انگلیس امروز کشف شد که نمیخواهند استاندارد راویل داخل ایران شود. متاسفانه رای بزرگترین علمای حقوق آمریکایی استاندارد را تشویق نمیکند، یک هفته است شب و روز در نیویورک سعی میکنم کار تمام شود. لازم نیست عرض نمایم تا چه اندازه افسرده هستم فورا قطعا تلگراف خواهم کرد چه واقع شده و اوضاع از چه قرار است…»
قوام در ۱۲ مردادماه سال ۱۳۲۱ برای سومین بار نخستوزیر شد و در این زمان که کشور با مشکلاتی مواجه و حکومت نظامی برقرار شد، سرلشکر حسن مقدم به ریاست حکومت نظامی منصوب گردید و با انتشار بیانیهای شروع این برخوردها را اعلام کرد. انتقادها در فضای عمومی و روزنامهها با اجرای حکومت نظامی سرکوب شد. اگرچه راه انتشار اخبار و انتقاد از دولت بسته شد، اما وضع کشور روز به روز آن چنان وخیمتر میشد که بعد از پنجاه روز شروع به کار دولت قوام، مجلس در جلسه علنی با حضور نخستوزیر و اعضای دولت صدایش درآمد. قوام نیز لایحه تاسیس وزارت خواربار را برای سروسامان دادن به وضعیت زندگی مردم تقدیم مجلس کرد.
قوام در دورانی که خارج از مسند قدرت بود هم تلا داشت که کاملا برکنار نباشد و در عرصه سیاسی ایران بروز و ظهور داشته باشد. به طوری که وقتی در اروپا به سر میبرد و قرار شد اختیارات شاه با تشکیل مجلس موسسان افزایش پیدا کند، به این موضوع واکنش نشان داد: «۱۵ بهمن ۱۳۲۷ وقتی شاه توسط ناصر فخرآرایی مقابل دانشکده حقوق دانشگاه تهران ترور شد و جان سالم به در برد. رزم آرا انگشت اتهامش را به سمت سه نفر گرفت؛ سید ابوالقاسم کاشانی، سیدضیاء الدین طباطبایی و احمد قوام. البته نیروهای نظامی تا پشت در خانه قوام آمدند اما او با تماس مستقیمی که با شاه گرفت و اعتراض شدیدی که به او کرد به داستان پایان داد و سه روز بعد به اروپا رفت. از قوام خبری نبود تا اینکه با نشر اخباری مبنی بر تلاش شاه برای برپایی مجلس موسسان برای افزایش اختیارات شاه نامه سرگشادهای از او در روزنامهها منتشر شد…
ابراهیم حکیمی، نخستوزیر وقت نامه تند و گزندهای را خطاب به قوام مینویسد و او را عامل وضع موجود عنوان میکند و این نامهنگاریها ادامه پیدا میکند و در نهایت در آخرین نامه قوام در این دوران اینگونه پایان مییابد: «چنانچه حقوق مردم گرفته و دلها شکسته و مجروح گردد جز یاس کلی و ناامیدی عمومی که موجب بغض و عناد و مقدمه مقاومت و طغیان است نتیجهای نمیتوان انتظار داشت…» با همه این تلاشها این مجلس برپا و تغییرات مدنظر محمدرضا پهلوی برای افزایش قدرت شاه را مصوب کرد.
در پرونده «گذرگاه آبی حساس حیاتی»، تنگه هرمز را نمیتوان صرفا گذرگاهی باریک یا قطعا مسیر انتقال انرژی دانست. این آبراه پیش از هر چیزی یک پدیده جغرافیایی ممتاز است که به علت موقعیت خاص خود در اتصال خلیج فارس به دریای عمان، از دیرباز اهمیتی فراتر از مقیاس محلی داشته است. همین موقعیت طبیعی، در طول تاریخ، آن را به مسیر تجارت، ارتباطات دریایی، حضور قدرتهای خارجی و رقابت بر سر تسلط بر یکی از حساسترین مدخلهای دریایی منطقه بدل کرده است. از این حیث، تنگه هرمز نه فقط یک عارضه طبیعی، بلکه واقعیتی تاریخی است که در بستر رقابتهای متمد سیاسی و اقتصادی شکل گرفته است. این اهمیت تاریخی در دوره معاصر با ابعاد حقوقی و اقتصادی پیچیدهتری همراه شده است. رژیم حقوقی تنگه، مسئله عبور کشتیها، مرزهای دریایی ایران و عمان و تفاوت برداشتها از حقوق بینالملل دریاها، هرمز را به عرصه تلاقی حاکمیت ملی و قواعد بینالمللی تبدیل کرده است.
در عین حال، تمرکز بخش مهمی از صادرات نفت و گاز منطقه در این آبراه، جایگاه آن را در امنیت انرژی جهان تثبیت کرده و موجب شده هرگونه اختلال در آن پیامدهایی فوری در بازار جهانی انرژی، تجارت دریایی و ثبات اقتصادی بینالمللی بر جای گذارد. اهمیت نقش ایران در منطقه خلیج فارس و تنگه هرمز در دهه ۱۳۵۰ به گونهای است که بر اساس گزارش وزارت امورخارجه، رادیو و تلویزیون اسرائیل با تهیه گزارشی، ضمن بررسی روابط ایران با اعراب، به طور ضمنی ابتدا نسبت به ایران اتمی هشدار میدهد؛ «ایران هم اکنون به ساختمان کورههای اتمی پرداخته است و این خود راهی است برای رسیدن به اسلحه اتمی.» و سپس با بررسی تسلط ایران بر تنگه هرمز و تقویت قوا و تجهیزات دریایی آن، امکان حضور و کنترل ایران بر تنگه بابالمندب را دور از ذهن نمیبیند: «یکی از نکاتی که ایران برای آن اهمیت زیادی قائل است تامین راههای نفت میشد. ایران ابوموسی را برای نظارت بر این راه دریایی به تصرف درآورد. بندرعباس را تجدید بنا کرد و در تنگه هرمز نیروی خود را تقویت کرد. در عمان



