زندگی داستایفسکی: رمانی واقعی از سرنوشت و چالشها

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، نخستین ماهنشست کتاب امیرکبیر با عنوان «داستایفسکی و امروزِ انسان» به مناسبت زادروز فئودور داستایفسکی، در تاریخ چهارشنبه (۲۰ آبان ۱۴۰۵) در سرای اهل قلم خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار گردید. در این نشست فرزانه شفیعی؛ مترجم و پژوهشگر ادبیات روسی، حسین نورشرق؛ پژوهشگر فرهنگشناسی، فرناز شهیدثالث؛ مترجم و ویراستار، فرزاد مؤتمن؛ فیلمساز و قاسمعلی فراست؛ نویسنده به سخنرانی پرداختند. فرزانه شفیعی و حسین نورشرق از طریق ویدئوی از پیش ضبطشده در این نشست حضور داشتند و دبیری آن را ابراهیم اسماعیلیاراضی بر عهده داشت.
فرزانه شفیعی در آغاز سخنان خود به جهانی بودن آثار داستایفسکی اشاره کرد و گفت: به دلیل جهانی بودن آثارش، داستایفسکی این امکان را یافته که از مرزهای یک فرهنگ خاص فراتر رود؛ اما چگونگی خوانش آثار او به تجربیات شخصی و فرهنگی خواننده بستگی دارد. در سطح جهانی، نظرات مختلفی درباره او وجود دارد، اما همه او را به عنوان یک روانشناس عمیق میشناسند که سوالاتی در ذهن خواننده ایجاد میکند و او برداشت خود را از داستان و شخصیتها شکل میدهد.
وی افزود: داستایفسکی به زوایای تاریک روح انسان، معضلات اخلاقی و ماهیت گناه و رستگاری میپردازد و آثارش اغلب به عنوان متونی برای خودشناسی نیز مورد توجه قرار میگیرند. او بر فرهنگ جهانی و بسیاری از نویسندگان قرن بیستم تأثیر گذاشته است؛ به عنوان مثال، کافکا ایدهها و تکنیکهای او را به سمت پوچی بیشتری سوق میدهد و تأثیر او را میتوان در آثار یوکیو میشیما، نویسنده ژاپنی، مشاهده کرد. نیچه نیز آثار او را مطالعه کرده و با او به بحث پرداخته است.
شفیعی در ادامه به تجربه خواندن داستایفسکی در مدارس روسیه اشاره کرد و گفت: شوخی رایجی در شبکههای اجتماعی وجود دارد که میگوید داستایفسکی را باید پس از سی سالگی خواند، زیرا آثار او بسیار عمیق هستند و در دوران کودکی نمیتوان به عمق آن پی برد. اگر از دانشآموز بخواهند فصل به فصل «جنایت و مکافات» را حفظ کند و بازگو کند، ترومای کتاب درسی برای او به وجود میآید. این موضوع با عنوان «ترومای کتاب درسی» حتی در روسیه نیز مطرح میشود.
این مترجم آثاری چون «تاوان» و «داستان همیشگی من و پول» از تولستوی ادامه داد: نکته قابل توجه این است که در دوره اخیر در روسیه «جنایت و مکافات» بسیار مورد توجه قرار گرفته و در میان کتابهای برتر نسل زد جای دارد. این کتاب به طور مداوم خوانده میشود، از آن در صفحات اجتماعی نقلقول میکنند و کلیپ میسازند. داستان جوانی که شبها در سنپترزبورگ پرسه میزند، مورد توجه رسانههای اجتماعی قرار گرفته و به پدیدهای جهانی تبدیل شده است. این نشان میدهد که آثار داستایفسکی، آثار موزهای و کلاسیکی نیستند که به پایان رسیده باشند، بلکه به بخشی از فرهنگ میم یا الگوی رفتاری تبدیل شدهاند.
شفیعی همچنین به تصویر داستایفسکی در روسیه امروز اشاره کرد و گفت: بیش از آنکه او را نویسنده بدانند، به عنوان روانشناس میشناسند؛ کسی که انسان را تا مغز استخوان درک کرده است. مردم خود را در شخصیتهای او میبینند؛ «مرد» در «یادداشتهای زیرزمینی» نمونه اولیه انسان درونگرای مدرن و مضطرب است و راسکولنیکوف کسی است که در بوته آزمایش اخلاق قرار میگیرد. در نگاه سیاسی، خط فکری تازهتری نیز وجود دارد که او را استدلالگر ایدئولوژیک میداند؛ برخی او را متفکر ارتودوکس و پیامبر میخوانند و برخی به میهنپرستی مسیحایی و ایده روسیه اشاره میکنند. زمانی که بحثهای سیاسی داغ میشود، دو طرف مناقشه از داستایفسکی نقلقول میکنند و هر کدام به زعم خود از آثارش برداشت میکنند.
وی اضافه کرد: برای خواننده مدرن، داستایفسکی از تولستوی و تورگنیف بهروزتر است. با این حال، نقدهایی نیز به آثارش وارد شده است؛ اینکه آثارش بیش از حد طولانی است، رنج درون شخصیتها اغراقآمیز شده و حتی یک شخصیت آرام در رمانهای او وجود ندارد. برای روسها، داستایفسکی اثری نیست که فقط در موزه جای داشته باشد؛ اثری بهروز و قابل بازخوانی است، چیزی شبیه به یک آیین. دانشآموزان از او خسته میشوند، اما نسل زومر در تیکتاک و شبکههای اجتماعی از او نقلقول میکنند. مومنان به دنبال عمق مذهبی در آثارش هستند، سیاستمداران به دنبال استدلالها، خوانندگان عادی به دنبال یافتن خود و زندگی خود در آثار او، و محققان خاطرنشان میکنند که خوانندگان آینده قطعاً جنبههای جدیدی در آثار این نویسنده کشف خواهند کرد.
فرناز شهیدثالث؛ مترجم کتاب «داستایفسکی در ۱۰ روایت» نیز در این نشست گفت: منتقدی صاحبنظر در قرن بیستم، از میان مقالهها و یادداشتهای انتقادی یک قرن درباره داستایفسکی، ۱۰ مقاله را برگزیده است. هر کدام از این مقالهها از زاویهای به شخصیت یا آثار او پرداختهاند. کنار هم گذاشتن این ۱۰ مقاله تصویر روشنتری از داستایفسکی ارائه میدهد؛ مثلاً اینکه نسبت او با انسان چیست، با شهر چیست، با دین چیست و با فلسفه چیست؛ و درنهایت با در کنار هم گذاشتن این مقالات میتوان نسبت داستایفسکی با انسان مدرن را دریافت. مسئله این مقالات تأیید یا تعریف از داستایفسکی نبوده؛ در برخی موارد، مانند مقاله فروید، انتقادات تندی نیز به شخصیت او وارد شده است.
وی افزود: من انسان ایرانی هم در این دنیای مدرن آوارهام. همه ما ناخواسته درگیر این دنیای مدرن هستیم و در این بخش با آدمهای دیگر این دنیا شریک هستیم. اینجاست که داستایفسکی میتواند در فهم این بعد از خودم به من کمک کند. شاید بسیاری حوصله خواندن آثار قطور یا شخصیتهای قهرمان و ضدقهرمان را نداشته باشند، اما داستایفسکی یکی از نویسندگانی است که در فهم هر شخصیت، به ما به عنوان ساکنان این دنیا کمک میکند.
ابراهیم اسماعیلی اراضی، دبیر نشست، در این بخش با اشاره به جمله آغازین مقاله فروید که شهیدثالث به آن اشاره کرد گفت: فروید در ابتدای مقاله خود مینویسد «در شخصیت پرمایه و باشکوه داستایفسکی میتوان چهار بعد مختلف تشخیص داد: هنرمند خلاق، فرد رواننژند، اخلاقگرا و گناهکار. اما چگونه میتوان به این پیچیدگی حیرتآور راه پیدا کرد؟» من این مقاله را کامل خواندم. فارغ از تعارف، با توجه به اینکه با چشم ویراستار نگاه میکنم، نثر پاکیزهای در ترجمه خانم شهیدثالث پیش روی من بود.
حسین نورشرق؛ پژوهشگر فرهنگشناسی، خواننده موسیقی و مدیر بخش آسیای میانه و خاورمیانه در کنسرواتوار چایکوفسکی مسکو، در ویدئوی خود با اشاره به دستنوشتههای داستایفسکی گفت: سالهاست داستایفسکی را میخوانیم و درباره اندیشهها و شخصیتهایش تحلیل میکنیم، اما کمتر به صفحههای دستنویس او مراجعه کردهایم. در دستنوشتههای داستایفسکی، در کنار کلمات، چهرهها، ساختمانها، طرحهای معماری و خطهایی دیده میشود که بیشتر شبیه خوشنویسیاند؛ انگار صرفاً خود کلمات برای نویسنده کافی نبودهاند.
این دانشآموخته فرهنگشناسی از



