دو سوم دارایی برای مادر وطن؛ روایت فراست از وصیت بازسازی خرمشهر در «نخلهای بیسر»

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، چهلوهفتمین نشست اندیشکده ادبیات پایداری با عنوان «روانشناسی شخصیتها در رمان نخلهای بیسر» در تاریخ شنبه ۲۳ آبان ماه با حضور محسن کریمی راهجردی، روانکاو و منتقد ادبی، قاسمعلی فراست، نویسنده اثر و سردار حاج محمد نورانی، از یاران شهید محمد جهانآرا برگزار شد.
قاسمعلی فراست در خصوص جزئیات رمان «نخلهای بیسر» اظهار داشت: باید داستان را کشف کرد؛ آنچه درباره جنگ میشنوید با آنچه در میدان نبرد مشاهده میکنید، تفاوت بسیاری دارد. شنیدن و دیدن و حس کردن، هر یک دارای تفاوتهای زیادی هستند. به همین دلیل من به آنجا رفتم. پس از اتمام کتاب، برادر اولم شهید شد. بعد از چهل روز دوباره به سراغ کتاب رفتم و نسخهای از آن را به مدیر نشر انجمن کتاب دادم. اگر اشتباه نکنم، آقای مجمع بود. پس از مدتی خواستم نسخه دیگری از کتاب را به او بدهم. او گفت: چون کتاب برای چاپ آماده شده و اگر دوباره بازنویسی شود، ناشر اعلام کرده که باید حقالزحمه را بهطور کامل پرداخت کنید؛ من پاسخ دادم که حتماً پرداخت میکنم. او پرسید که چرا میخواهم دوباره کتاب را بازنویسی کنم؟ گفتم: چون برادر دومم هم شهید شده است! ناشر گفت: نیازی به پرداخت حق الزحمه نیست. اما من اصرار کردم که خودم حق الزحمه را پرداخت میکنم.
او ادامه داد: آن بازنگریها و تجربیاتی که از حضور در خرمشهر و میدان جنگ داشتم، باعث شد که در من چیزی شکل بگیرد که ناشی از سه مرحله بود؛ مرحله اول، شنیدن داستان از زبان ناصر عالیشاه؛ مرحله دوم، دیدن و مشاهده از نزدیک فداکاریها و وقایع در خرمشهر؛ و مرحله سوم، تجربه شخصی شهادت برادر. به نظر من، این مرحله سوم، تجربهای بسیار متعالی بود. همین سه مرحله باعث شکلگیری کتاب «نخلهای بیسر» شد.
محسن کریمی راهجردی، منتقد و دبیر برنامه، گفت: من همچنان در انتظار پاسخ به این پرسش هستم که تفاوت شما با دیگران در چه بود؟ دیگران در معرض روایت، واقعه و خبر قرار میگیرند اما دست به قلم نمیبرند. فراست در پاسخ این پرسش بیان کرد: اگر بخواهم از منظر خود بسیار خلاصه بگویم، ما با خبرها در دو یا سه حالت روبرو هستیم؛ یا خبر را میشنویم و از خود میپرسیم که با این خبر چه میتوانیم بکنیم؛ آیا این خبر میتواند احساسات من را برانگیزد و انگیزهای برای نوشتن، سرودن شعر، نقاشی یا هر کار خلاقانه دیگری ایجاد کند یا خیر؟ در بسیاری از موارد، ممکن است در مرحله دوم، واقعاً احساس شود که خبر نتوانسته بر جان و دل ما اثر بگذارد. اگر موضوعی با دل نویسنده همسو نباشد و از اعماق وجودش برنیاید، به باور من ماندگاری نخواهد داشت. آن مرحله سوم که در آن، مشاهده و شنیدن به دل مینشیند، نویسنده را وادار میکند که یا آن را بنویسد یا اجازه ندهد که شب آرام بخوابد؛ این اتفاق بارها برای من رخ داده است که نیمهشب از خواب برخاستهام و چراغ را روشن کردهام و مشغول نوشتن شدم.
در ادامه از سردار نورانی درخواست شد تا از تجربیات خود در خرمشهر در روزهای آغاز دفاع مقدس سخن بگوید. از او خواسته شد تا با توجه به حضورش در جریان انقلاب و تقابل نیروهای صدامی در نزدیکی مرز، ماجرای آغاز جنگ و نخستین ملاقات با نویسنده نخلهای بیسر را روایت کند؛ چرا که ایشان یکی از قهرمانان این داستان هستند و نکات روانشناختی بسیار مهمی درباره حضور شما در رمان مطرح شده که قابل تأمل است.
نورانی گفت: ما پنج برادر بودیم که در دوران انقلاب و جنگ حضور داشتیم؛ اما خداوند ما را به سختی آزمود و کوچکترین و بزرگترین برادرم را تقدیم انقلاب کردیم. در آن روزها، کسانی که ایستادگی کردند، لزوماً افراد خاص یا متفاوت نبودند؛ برخلاف تصور که گمان میرود مقاومت تنها از سوی تیپهای خاص یا افرادی که با ظاهر متفاوت بوده، اما نه، در دفاع از شهر مردم عادی انجام شد و در جنگ، همه یکپارچه در میدان بودند. در واقع، اکثر جوانانی که ایستادگی کردند، از همین جنس بودند. ما در اوایل جنگ، شاهد دو نوع پایداری در مقاومت خرمشهر بودیم.
این مقام نظامی بیان کرد: آن روزها، مقاومت نه یک حرکت نمایشی، بلکه یک همبستگی عمیق و همگانی بود که در میان مردم عادی جریان داشت. برخی از رزمندگان آن زمان معتقدند که مقاومت در جهان از خرمشهر آغاز شد؛ هرچند ممکن است این ادعا به نظر برخی مبالغهآمیز یا نمایشی برسد، اما دور از حقیقت نیست. نخستین مقاومت مستقیمی که در برابر یک لشکر تمامزرهی و مجهز قرار گرفت، در برابر نیروهای صدام بود که هدفشان تصرف خرمشهر در عرض چند روز بود. اما آنچه رخ داد، ۴۵ روز مقاومت بود؛ ۳۶ روز که تانکهای آنها در گلهای شلمچه و کوچه پسکوچههای خرمشهر زمینگیر شدند. سه بار لشکریان زرهی عراق با تمام قوا به داخل شهر حمله کردند، اما توسط همان جوانان سادهای که پیشتر از آنها یاد کردم، دفع شدند. جنازههای نیروهای بعث و تانکهای سوخترفته آنها در کف خیابانها رها شد و آنها ناچار به عقبنشینی شدند. پس از آن، حتی گارد ویژه صدام نیز با شکست مواجه شد. ما معتقدیم که مقاومت از خرمشهر آغاز شد؛ نه صرفاً به معنای یک نبرد نظامی، بلکه فرهنگ و الگوی مقاومت از اینجا به ایران و سپس از لبنان به کشورهای عربی منتقل شد و امروز میبینیم که مقاومت در جهان جایگاه خود را یافته و صدای آن از کشورهای مختلف شنیده میشود. همانگونه که علی شریعتی میگوید آنان که رفتند کار حسینی کردند و آنها که ماندند کاری زینبی کردند.
نورانی گفت: من هنگام مطالعه کتاب رمان «نخلهای بیسر»، متوجه شدم که او از زوایای بسیار زیبا و مهمی به وقایع نگریسته است؛ زوایایی که ما در زمان وقوع، قادر به دیدنشان نبودیم. این قدرت یک نویسنده است که بتواند آنچه را که شما در میانه انجامش هستید، به کلمات درآورد و برایتان بنویسد. این اثری بسیار قوی، مانا و ماندگار در ادبیات کشور ماست؛ چرا که شخصیتهای کتاب، حاصل خیالپردازی نیستند، بلکه انسانهایی واقعی هستند که با ما زندگی میکردند. به نظرم فراست کاری بس زینبی با قلم، فکر و احساس خود، از این فرهنگ پاسداری کرده است.
محسن کریمی راهجردی در ادامه افزود: در بخشی از کتاب، از شما نقلقول شده است که پشت بیسیم، وصیت کردید: «دو ثلث از املاک را برای بازسازی خرمشهر به مادرم بدهید.» اگر از منظر روانشناسی، از نظریه “همانندسازی” (Identification) فروید صحبت کنیم، میتوان گفت که شما در مواجهه با جهان واقعی و وقایع تلخ، خود را با “مادر” و در عین حال با “مادر میهن” همسو کردید. این وصیت، نشاندهنده آن است که در آن لحظات دشوار، هویت شما با هویت میهن و مادرانتان گره خورده و این همان تجلی عمیق هویت ملی در اوج مقاومت است.
سردار نورانی در ادامه روایت خود بیان کرد: واقعیت این بود که در جریان حملات عراق، نیروهای دشمن به مرکز شهر و مناطق اطراف نفوذ میکردند و ما آنها را پس میزدیم. یک روز، محمد جهانآرا به من خبر داد که باید سریعاً خود را به میدان راه آهن برسانم؛ زیرا عراقیها از آن طریق وارد خیابان مولوی و سپس به فضای شهر نفوذ کرده بودند. ما با وانت خودمان را به میدان



