آیا شهرداری تقویم «هفته کتاب» را نادیده گرفته است؟!

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، چهار روز از آغاز سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران میگذرد؛ رویدادی که با برگزاری بیش از ۳ هزار برنامه متنوع در سطح کشور، بار دیگر اهمیت کتاب و کتابخوانی را به جامعه یادآوری میکند. اما کافی است در خیابانهای تهران قدم بزنیم یا به تابلوهای تبلیغاتی بزرگراهها و معابر اصلی شهر نگاهی بیندازیم تا متوجه شویم این مناسبت فرهنگی، حداقل در فضای عمومی پایتخت، از سوی مدیریت شهری نادیده گرفته شده است! در شهری که مردم هر روز با انبوهی از پیامهای تجاری و تبلیغات برندها بمباران میشوند، کتاب سهمی بسیار ناچیز و کمرنگ دارد؛ در حالی که هفته کتاب، دومین رویداد فرهنگی و کتابمحور کشور است که به فصل سیوچهارم خود رسیده است. این رویداد ملی که مشارکت دستگاهها، نهادها و تشکلهای مردمنهاد را برای توسعه فرهنگ کتابخوانی به همراه دارد، به نظر میرسد که مدیریت شهری پایتخت به فراموشی تقویمی دچار شده یا به اکرانهای سطحی بسنده کرده است.
هرچند مهدی مذهبی، مدیرعامل سازمان زیباسازی شهر تهران، از اکران بیش از هزار مترمربع طرح فرهنگی با شعار محوری «نوبت کتاب» بهمناسبت هفته کتاب و کتابخوانی خبر داده و پیامهایی مانند «کتاب؛ خواندنیترین پیام» و «کتاب؛ نشر دانایی» را از محورهای این اکرانها معرفی کرده است، اما آنچه در سطح شهر مشاهده میشود، تقریباً هیچ است. کافی است از شرق به غرب تهران برویم یا در مرکز شهر و بزرگراههای اصلی تردد کنیم تا انبوه تبلیغات تجاری و اکرانهای پررنگ برندهای مختلف را در کنار غیبت محسوس کتاب ببینیم. البته مسئله صرفاً تعداد تابلوها یا اختصاص چند مترمربع به تبلیغات کتاب نیست؛ پرسش اصلی این است که مدیریت شهری چه جایگاهی برای فرهنگ، بهویژه کتاب و کتابخوانی، در سیاستهای تبلیغاتی و بصری خود قائل است؟ چرا در شهری که بخش قابل توجهی از فضای عمومی آن در اختیار تبلیغات تجاری قرار دارد، کتاب حتی در مناسبتهای تقویمی دیده نمیشود؟ آیا نمیتوان انتظار داشت که پیامهای فرهنگی، بهویژه ترویج کتابخوانی، بخشی ثابت و مستمر از هویت بصری پایتخت باشند؟
البته که در مناسبتهایی مانند هفته کتاب، این رویداد سهم ناچیزی از اکرانهای شهری دارد؛ گویی در فضای تبلیغاتی شهر، آنچه بیشتر از هر چیز به چشم میآید، قدرت اقتصادی صاحبان برندهاست. تبلیغات محصولات خوراکی و کالاهای مصرفی بخش قابل توجهی از اکرانهای شهری را به خود اختصاص دادهاند. در این میان، تبلیغات گسترده پلتفرمهای خرید و فروش طلا در شرایطی که افزایش قیمت این فلز گرانبها آن را برای بسیاری از خانوادهها به کالایی دور از دسترس تبدیل کرده، بیش از گذشته به چشم میآید. پیامهایی که گاه با وعده سرمایهگذاری و حفظ ارزش دارایی، مخاطب را به تبدیل اندک پسانداز خود به طلا ترغیب میکنند؛ البته که برگزاری نمایشگاه سیتکس (نمایشگاه فناوریهای نوین شهری) نیز در کاهش سهم بیلبوردهای هفته کتاب بیتأثیر نیست! در مقابل، کتاب که اساساً برای ترویج و گسترش آن به حمایت فرهنگی و سیاستگذاری عمومی نیاز دارد، در رقابت با چنین تبلیغاتی عملاً دست پایین را دارد. ناشران و کتابفروشان با هزینههای تولید، توزیع و کاهش قدرت خرید مخاطب دستوپنجه نرم میکنند و طبیعی است که توان رقابت با برندهایی را نداشته باشند که از پشتوانه اقتصادی قابل توجهی برخوردارند. اما آیا قرار است میزان اکران یک پیام در فضای عمومی شهر نیز صرفاً براساس توان مالی سفارشدهنده آن تعیین شود؟ اگر پاسخ مثبت باشد، باید پذیرفت که فرهنگ در این میدان از پیش بازنده است.
اما گاهی مسئله از این هم فراتر میرود؛ وقتی شهروندان هر روز در معرض تبلیغات پُرحجم کالاها و خدمات مختلف قرار میگیرند، اما نشانی از کتاب، کتابخانه، نویسنده و ادبیات در فضای بصری شهر نمیبینند، بهتدریج این تصور شکل میگیرد که کتاب در اولویتهای زندگی اجتماعی جایگاه چندانی ندارد. فضای شهری فقط محل عبور و مرور نیست؛ شهر با آنچه در معرض دید شهروندان قرار میدهد، ارزشها و اولویتهای خود را نیز بازنمایی میکند. از این منظر، غیبت کتاب و هفته کتاب (برای یادآوری) از خیابانها تنها یک کمبود تبلیغاتی نیست، بلکه نشانهای از کمتوجهی به نقش فرهنگ در زندگی روزمره شهروندان است. این بیتوجهی زمانی نگرانکنندهتر میشود که پای کودکان و نوجوانان به میان میآید؛ خانوادهای که در شرایط دشوار اقتصادی، ناچار است میان نیازهای مختلف زندگی اولویتبندی کند، طبیعتاً ممکن است خرید کتاب را از فهرست هزینههای ضروری خود کنار بگذارد. در چنین شرایطی، وقتی فضای عمومی شهر نیز به جای دعوت به خواندن، عمدتاً مصرف کالا و سرمایهگذاری را تبلیغ میکند، فرصت آشنایی نسل جدید با کتاب بیش از پیش محدود میشود.
نمیتوان از خانوادهها انتظار داشت بهتنهایی بار ترویج کتابخوانی را بر دوش بکشند، در حالی که محیط پیرامونی آنها نیز نشانی از چنین اولویتی ندارد. البته نمیتوان تلاش برخی مجموعهها را نادیده گرفت؛ شرکت بهرهبرداری مترو در هفته کتاب، اطلاعرسانیها و برنامههایی را در ایستگاهها و قطارها اجرا کرده که ازجمله اقدامات قابل توجه در این زمینه است. با این حال، مترو تنها بخشی از فضای عمومی شهر را پوشش میدهد و نمیتواند جای خالی سیاستگذاری فرهنگی در خیابانها، میادین، بزرگراهها و سایر فضاهای شهری را پر کند. علاوهبراین نباید فراموش کرد که تبلیغات محیطی تنها یکی از ابزارهای ترویج کتابخوانی است، اما ابزاری مهم و اثرگذار که میتواند کتاب را به بخشی از تجربه روزمره شهروندان تبدیل کند؛ معرفی نویسندگان، جملات ماندگار ادبی، معرفی آثار جدید، نمایش تصویر کتابهای تأثیرگذار و حتی اختصاص سازههای مشخص شهری به معرفی کتابخانهها و کتابفروشیها، ازجمله ظرفیتهایی بود که میتوانست در هفته کتاب پررنگتر دیده شود و به تقویت حضور کتاب در زندگی شهری کمک کند. این طرحها نیز نه لزوماً هزینههای سنگینی میطلبید و نه نیازمند طرحهای پیچیده و پُرزرقوبرق بود؛ آنچه بیش از هر چیز ضرورت دارد، اراده و برنامهریزی فرهنگی است.
پیش از این نیز پایگاه خبری الفبای رشد در گزارشها و گفتوگوهایی با کارشناسان حوزه معماری و شهرسازی، بر ضرورت استفاده از ظرفیت سازههای شهری برای تقویت فرهنگ کتابخوانی تأکید کرده بود. یکی از پیشنهادهای مطرحشده در این زمینه، تشکیل شورای فرهنگ کتابخوانی با مشارکت دانشگاهیان، محققان، نویسندگان، ناشران باسابقه، اهالی رسانه و گروههای مستقل و بیطرف بود؛ شورایی که بتواند بهعنوان بازوی فکری نهادهایی مانند سازمان زیباسازی شهرداری تهران، برای حضور هدفمند کتاب در فضای عمومی شهر برنامهریزی کند. چنین شورایی میتواند با تدوین یک تقویم فرهنگی مشخص، مناسبتهای مرتبط با کتاب و ادبیات را از حالت برنامههای مقطعی خارج کند و برای هر یک، طرحی متناسب با ظرفیتهای بصری و اجتماعی شهر در نظر بگیرد. در این صورت، دیگر لازم نیست کتاب تنها در هفته کتاب یا روزهای مرتبط با نمایشگاه بینالمللی کتاب به یاد آورده شود؛ بلکه میتواند در تمام طول سال در معرض دید شهروندان باشد.
مدیریت شهری نباید ترویج فرهنگ را صرفاً به ارسال پوستر نهادهای متولی نشر یا مجموعههای فرهنگی واگذار کند، شهرداری، به دلیل در اختیار داشتن بخش بزرگی از فضاهای عمومی و ظرفیتهای تبلیغاتی شهر، مسئولیتی جدی در شکلدهی به فضای فرهنگی پایتخت دارد. نمیتوان از یکسو درباره ضرورت افزایش سرانه مطالعه سخن گفت و از سوی دیگر، در تقسیم فرصتهای تبلیغاتی شهر، کتاب را به حاشیه راند. فرهنگ با شعار و پیامهای مناسبتی تقویت نمیشود؛ برای آن باید سهمی واقعی، مستمر و قابل مشاهده در زندگی شهری در نظر گرفت. شاید وقت آن رسیده است که مدیریت شهری به این



