چرا شهید آیتالله خامنهای به ترجمه کتاب «صلح الحسن» پرداختند؟

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، کتاب «صلح امام حسن(ع)؛ پرشکوهترین نرمش قهرمانانه تاریخ» نوشته شیخ راضی آلیاسین، یکی از آثار برجسته در زمینه تاریخ و سیره اهلبیت(ع) به شمار میآید که در سال ۱۳۴۸ شمسی به زبان فارسی ترجمه شده است. این اثر با نگاهی تاریخی و تحلیلی، به بررسی شرایط سیاسی و اجتماعی دوران امامت امام حسن مجتبی(ع)، زمینههای صلح با معاویه و پیامدهای آن میپردازد. انتخاب این کتاب برای ترجمه، علاوه بر ارزش علمی و تاریخی آن، نشاندهنده اهمیت موضوع صلح امام حسن(ع) در فضای فکری و سیاسی دهه ۴۰ شمسی است؛ دورهای که بازشناسی سیره سیاسی امامان شیعه و تبیین نسبت میان مبارزه، مقاومت و مصلحت از مسائل مهم محافل مذهبی و جریانهای مبارزاتی به شمار میرفت.
مطالعه آثار مکتوب هر متفکر، علاوه بر آشنایی با موضوعات مورد توجه او، امکان شناخت بخشی از دغدغههای فکری و فرهنگیاش را نیز فراهم میآورد. انتخاب یک اثر برای ترجمه، بهویژه زمانی که مترجم خود درگیر مسائل علمی، اجتماعی و سیاسی زمانه است، میتواند نشانهای از اهمیت موضوع آن کتاب در منظومه فکری او باشد. از این منظر، ترجمه کتاب «صلح امام حسن(ع)» در بستر شرایط فکری و فرهنگی زمان خود شکل گرفت و به معرفی پژوهشی درباره یکی از مهمترین مقاطع تاریخ اسلام به مخاطبان فارسیزبان کمک کرد.
انتخاب یک موضوع تاریخی در متن تحولات دهه ۴۰ برای شناخت جایگاه این ترجمه، به زمان انتشار آن اهمیت میبخشد. دهه ۴۰ شمسی از دورههای پرتحول در عرصه سیاسی و فرهنگی ایران بود. در این سالها، جریانهای مختلف فکری و سیاسی در جامعه حضور داشتند و گروههای مذهبی، ملیگرا و چپ هرکدام با تکیه بر مبانی نظری خود، در پی ارائه تصویری از آینده جامعه بودند. در چنین فضایی، مسئله نسبت دین با زندگی اجتماعی و سیاسی و همچنین جایگاه مبارزه در اندیشه اسلامی، از موضوعات مورد توجه محافل فکری و مذهبی به شمار میرفت.
در بخشی از فضای فکری آن دوره، برداشتهایی درباره تفاوت سیره سیاسی امام حسن(ع) و امام حسین(ع) وجود داشت که بر اساس آن، امام حسین(ع) نماد مبارزه و قیام و امام حسن(ع) نماد صلح و مدارا تلقی میشد. چنین برداشتی گاه به نوعی تفکیک میان سیره امامان منجر میشد؛ گویی انتخاب صلح یا قیام، بیش از آنکه به شرایط تاریخی و موقعیت سیاسی هر دوره وابسته باشد، از دو رویکرد متفاوت و جداگانه در رفتار پیشوایان دینی حکایت میکند. این برداشتها در شرایطی مطرح میشد که جریانهای چپ مارکسیستی نیز در میان بخشی از جوانان و نیروهای مبارز فعالیت داشتند. از سوی دیگر، مبارزه با حکومت پهلوی و تلاش برای تبیین مبانی دینی مبارزه، به یکی از مسائل مهم جریان مذهبی تبدیل شده بود.
در چنین شرایطی، بازخوانی زندگی سیاسی امام حسن مجتبی(ع) و توضیح دلایل تصمیم تاریخی ایشان برای پذیرش صلح، میتوانست در اصلاح برداشتهای نادرست از سیره سیاسی اهلبیت(ع) نقش داشته باشد. موضوع اصلی کتاب راضی آلیاسین نیز دقیقا در همین نقطه اهمیت پیدا میکند. نویسنده تلاش کرده است با بررسی شرایط سیاسی و اجتماعی دوران امام حسن(ع)، نشان دهد که تصمیم ایشان برای صلح را نمیتوان جدا از وضعیت جامعه اسلامی، ساختار سپاه، رفتار نیروهای داخلی و موقعیت سیاسی معاویه ارزیابی کرد. از این منظر، فهم تصمیم امام نیازمند شناخت مجموعه عواملی است که ایشان را در برابر انتخابی دشوار قرار داده بود.
از اندیشه تألیف تا انتخاب یک اثر پژوهشی، قائد شهید امت در مقدمه درباره انگیزه خود از ترجمه «صلح امام حسن(ع)» چنین نوشته بودند: «اینک که با فراهم آمدن ترجمه این کتاب پر ارزش و نامی، جامعترین و مستدلترین کتاب درباره «صلح امام حسن» در اختیار فارسیزبانان قرار میگیرد، اینجانب یکی از آرزوهای دیرین خود را برآورده مییابم و جبهه سپاس و شکر بر آستان لطف و توفیق پروردگار میسایم. پیش از اینکه به ترجمه این کتاب بپردازم، مدتها در فکر تهیه نوشتهای در تحلیل موضوع صلح امام حسن بودم و حتی پارهای یادداشتهای لازم نیز گرد آورده بودم؛ ولی سپس امتیازات فراوان این کتاب، مرا از فکر نخستین بازداشت و به ترجمه این اثر ارزشمند وادار کرد. مگر که جامعه فارسیزبان نیز -چون من- از مطالعه آن بهره گیرد و هم برای اولین بار درباره این موضوع بسی بااهمیت، کتابی از همهرو جامع، در معرض افکار جویندگان و محققان قرار گیرد.»
این توضیح، چند نکته را درباره نگاه مترجم به اثر روشن میکند. نخست آنکه موضوع صلح امام حسن(ع) از پیش در شمار دغدغههای مطالعاتی ایشان قرار داشته و ترجمه کتاب، انتخابی اتفاقی یا حاصل علاقه به یک متن تاریخی نبوده است. دوم آنکه رهبر شهید فقید پس از بررسی اثر، ظرفیت علمی و استدلالی آن را برای پاسخگویی به نیاز مخاطبان فارسیزبان مناسب تشخیص دادهاند. سوم آنکه ترجمه کتاب با هدف فراهم کردن امکان مطالعه و پژوهش درباره موضوعی صورت گرفته که از نظر ایشان اهمیت ویژهای داشته است. از این منظر، تصمیم به ترجمه را میتوان نمونهای از توجه به ظرفیت آثار علمی موجود در جهان اسلام و تلاش برای انتقال آنها به فضای مطالعاتی فارسیزبان دانست.
کتاب «صلح الحسن» اثر شیخ راضی آلیاسین، عالم و پژوهشگر شیعه عراقی، از آثار شناختهشده در زمینه بررسی تاریخ سیاسی دوران امام حسن مجتبی(ع) است. آلیاسین که در سال ۱۳۱۴ قمری در عراق متولد شد، در خانوادهای علمی و مذهبی پرورش یافت و در حوزههای علمی به تحصیل و پژوهش پرداخت. آثار او موضوعات متنوعی را دربرمیگیرند که از جمله آنها میتوان به «تاریخ الکاظمیه فی القدیم و الحدیث» و «اوج البلاغه» اشاره کرد. «صلح الحسن» مهمترین اثر او در زمینه تاریخ اسلام و سیره اهلبیت(ع) به شمار میرود. اهمیت این کتاب را باید در شیوه مواجهه مؤلف با یک مسئله تاریخی جستوجو کرد؛ مسئلهای که در طول تاریخ، برداشتها و داوریهای گوناگونی درباره آن شکل گرفته است.
نویسنده در این اثر بجز نقل رویدادهای مربوط به دوران امامت امام حسن(ع)، تلاش دارد با کنار هم قرار دادن گزارشهای تاریخی و بررسی شرایط سیاسی و اجتماعی، زمینههای تصمیم امام را توضیح دهد. در این شیوه، وقایع تاریخی در ارتباط با یکدیگر بررسی میشوند و هر رویداد در نسبت با موقعیت کلی جامعه اسلامی معنا پیدا میکند. یکی از ویژگیهای پژوهشی کتاب، استفاده از منابع متعدد تاریخی است و مؤلف در آن به موضوعاتی پرداخته که در کتب مشابه، به آنها کمتر توجه شده و موضوع صلح امام حسن(ع) و عوامل آن را به خوبی بیان میکند. مؤلف بیش از آنکه به نقل گزارشهای تاریخی بپردازد به تحلیل اوضاع و شرایط از نگاه خود پرداخته است، با این حال در متن و پاورقی به منابع دست اول تاریخی توجه داده است. در این کتاب، گزارشهای تاریخی با تحلیل شرایط زمانه همراه شدهاند. مؤلف میکوشد نشان دهد که تصمیم امام حسن(ع) در چه موقعیتی اتخاذ شد و چه عواملی در شکلگیری آن نقش داشتند. از این رو، این اثر علاوه بر ارزش تاریخی از جنبه تحلیلی نیز اهمیت دارد و خواننده را با مجموعهای از مسائل سیاسی، اجتماعی و نظامی آن دوره مواجه میکند.
ساختار کتاب «صلح امام حسن(ع)» بر اساس سه محور اصلی شکل گرفته است. بخش نخست به زندگی، شخصیت و سیره امام حسن مجتبی(ع) اختصاص دارد. در این بخش، نویسنده زمینهای برای شناخت جایگاه امام فراهم میکند و به معرفی ابعاد مختلف شخصیت ایشان میپردازد. این بخش از آن جهت اهمیت دارد که بررسی یک تصمیم سیاسی بدون شناخت جایگاه دینی و ویژگیهای شخصیتی صاحب آن، تصویری ناقص از موضوع ارائه خواهد کرد. بخش دوم به شرایط سیاسی دوران امامت امام حسن(ع) میپردازد. این بخش از کتاب، موقعیت جامعه



