تخصصگرایی؛ چالش بزرگ کتابها در دنیای امروز

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، غلامرضا عزیزی، منتقد و تاریخنگار، اعلام کرد: کتاب «تاریخ شفاهی دفاع مقدس روایت دکتر علی مهرابی توانا؛ بهداشت جنگ» به کوشش دکتر محمدرضا باقری و با ویرایش اللهکرم عباسی در مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس در ۴۳۲ صفحه در سال ۱۴۰۳ منتشر شده است. این اثر نتیجه بیست جلسه گفتوگوی دکتر باقری با دکتر مهرابی توانا بوده و شامل شش فصل است. فصل اول به معرفی مصاحبهشونده از زمان تولد تا ورود به وزارت بهداشت پرداخته و حاصل سه جلسه مصاحبه است. فصل دوم به موضوع خبائث پنهان در غائله کردستان اختصاص دارد و حاصل چهار گفتوگوست. فصل سوم به فراز و نشیبهای بهداشت در سالهای پایانی جنگ تحمیلی میپردازد و فصل چهارم رابطۀ درخشش پزشکی با ارتقاء سطح بهداشت در جنگها را به تصویر میکشد. فصل پنجم به بهداشت محیط و فصل ششم به بررسی مسمومیتهای غذایی میپردازد. بنابراین، این کتاب از لحاظ محتوا ترکیبی از تاریخ شفاهی دفاع مقدس، تاریخ طب نظامی و بیماریشناسی است. بخش اصلی کتاب روایت تاریخ شفاهی بهداشت جنگ تحمیلی است و در کنار آن به سابقه بیماریها در جنگها نیز اشاره شده است. همچنین بخش قابل توجهی از متن به توضیحات پزشکی و بهداشتی اختصاص یافته است.
کتاب «تاریخ شفاهی دفاع مقدس روایت دکتر علی مهرابی توانا؛ بهداشت جنگ» همانند دیگر آثار منتشر شده توسط مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس با عنوان «تاریخ شفاهی دفاع مقدس» از چندین جنبه حائز اهمیت است. نخست آنکه سوژه اصلی این آثار در زمره فرماندهان دوران دفاع مقدس قرار دارند. بیشتر مصاحبهها توسط افرادی انجام شده که با سوژه آشنایی کامل دارند و به همین دلیل فرآیند مصاحبه به دقت و به صورت کاملاً تخصصی انجام شده است. یکی دیگر از مزایای مرکز، وجود اسناد و مدارک یکتا و ارزشمند دوران دفاع مقدس است. دسترسی مصاحبهکننده و مصاحبهشونده به این اسناد و مدارک، برای هر دو طرف مصاحبه مفید واقع شده و این امکان را فراهم میآورد که حافظه مصاحبهکننده تقویت شده و «گردوغبار حاصل گذشت ایام» از خاطرات او زدوده شود. همچنین به مصاحبهشونده این فرصت داده میشود که پرسشهای خود را با جزئیات و دقت بیشتری طراحی کند و در هنگام بیان و راستیآزمایی به او کمک شود. ویژگی دیگر کتاب، کیفیت صفحهآرایی، چاپ و صحافی آن است که در این زمینه ناشر تلاش قابل توجهی کرده است.
علاوه بر تمامی مزایای ذکر شده، هنگام مطالعه کتاب نکاتی به ذهن میرسد که به نظر میرسد توجه به آنها در چاپهای بعدی و همچنین در آثار مشابه آینده مفید باشد و بر غنای این مجموعه کتابهای کمنظیر بیفزاید. نخستین نکته به محتوای کتاب مربوط میشود. همانطور که پیشتر اشاره شد، مصاحبههای این کتاب توسط فردی انجام شده که با سوژه و موضوع بحث کاملاً آشنا و مسلط بوده و به همین دلیل فرآیند مصاحبه تخصصی انجام شده است. اما در برخی موارد به نظر میرسد این «تخصصی بودن» به نقطه ضعف کتاب تبدیل شده است، زیرا خوانندگان آثار تاریخ شفاهی دفاع مقدس انتظار دارند که تاریخ دفاع مقدس را مطالعه کنند. به همین ترتیب، ویژگی تخصصی بودن موضوع و متخصص بودن مصاحبهکننده و مصاحبهشونده موجب شده است که در مواردی مصاحبهشونده از مقام شاهد عینی خارج شده و در نقشهای پزشک و مشاور بهداشتی ظاهر شود و به پرسش و پاسخ در خصوص بیماریها و روشهای درمان آنها بپردازد. در واقع، در این کتاب، در کنار تمرکز بر وضعیت بهداشتی جبههها در روزهای دفاع مقدس، به مباحث عمومی و تخصصی بیماریها و رعایت امور بهداشتی از دیدگاه علوم پزشکی و بهداشتی نگریسته شده و نوعی «آمیختگی روایت تاریخی با مباحث پزشکی» به وجود آمده است.
برای مثال، پرسشهایی مانند «گال یعنی چه؟ مکانیزم آن چیست و نحوه پیشگیری از این بیماری چگونه است؟» و «بیماری مننژیت چیست؟ علائم آن چگونه است و چه تاثیری بر بدن انسان دارد؟» در متن مطرح شده که به نظر نمیرسد در مصاحبههای تاریخ شفاهی دفاع مقدس انتظار میرود. همچنین پرسشهای تخصصی دیگری نیز وجود دارد که به نوعی از موضوع اصلی فاصله میگیرد. در این کتاب، اطلاعات عمومی پزشکی و بهداشتی نیز گنجانده شده است، اما به نظر نمیرسد که این موارد در مبحث تاریخ شفاهی دفاع مقدس جای داشته باشد.
در خصوص گویاسازی، این بخش به طور کلی مناسب و دقیق انجام شده و اصول ارجاعنویسی در آن رعایت شده است. با این حال، در برخی موارد شواهدی از عدم یکدستی در گویاسازی مشاهده میشود. به عنوان مثال، در زیرنویس برخی صفحات فقط ترجمه آیات آورده شده و در برخی دیگر، نام سوره و شماره آیه نیز ذکر شده است. همچنین مواردی وجود دارد که نیاز به گویاسازی دارند و به طور کامل انجام نشدهاند. در زمینه ویرایش، کتاب از ویرایش مناسبی برخوردار است، اما خطاهای اندکی در آن وجود دارد که باید به آنها توجه شود.



