نگاهی انتقادی به تاریخنگاری ابنشهرآشوب: بررسی ابعاد و تأثیرات آن

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، کتاب «شیوه شهرآشوبی؛ نگاهی انتقادی به تاریخنگاری ابنشهرآشوب» نوشته محمد صادق حسینزاده، به تازگی توسط نشر نگاه معاصر منتشر شده است. ابنشهرآشوب مازندرانی (۴۸۹-۵۸۸ق.) یکی از برجستهترین عالمان امامیه در سدههای میانه به شمار میرود که آثارش، به ویژه مناقب آلأبیطالب، تأثیر بسزایی در شکلگیری باورهای تاریخی و فضایلنگارانهی تشیع امامی در دورههای بعدی داشته است. با وجود اهمیت ابنشهرآشوب، روششناسی تاریخی او و شیوهی خاصش در نقل گزارشها، پیش از این به طور مستقل و انتقادی کمتر مورد بررسی قرار گرفته است.
محمدصادق حسینزاده در این پژوهش به پر کردن این خلأ پرداخته و در کتاب حاضر به بررسی انتقادی روششناسی تاریخی ابنشهرآشوب مازندرانی میپردازد. او که پیشتر در سال ۱۴۰۲ کتاب تاریخیار: درآمدی بر پژوهش در تاریخ اسلام (منطق پژوهش، آسیبشناسی) را منتشر کرده بود، در این اثر به بررسی مسائلی همچون وثاقت تاریخی آثار ابنشهرآشوب، میزان امانتداریاش در نقل گزارشها و پدیدههایی مانند تقطیع روایات، ارجاعهای نادرست، «مناقببافی» و «مثالبتراشی» میپردازد.
نویسنده در بخش نخست با عنوان «زندگینامه و کتابشناسی ابنشهرآشوب»، به ارائهی بحثی دربارهی زندگی ابنشهرآشوب، جایگاه او در تراث امامیه و نظرات رجالشناسان دربارهی او و آثارش میپردازد. در بخشی با عنوان «داوری رجالشناسان»، به نکتهای جالب اشاره میکند که علیرغم آنکه پیش از اواخر سدۀ دهم هجری، رجالشناسان به ارزیابی وثاقت و دقت او در نقل گزارشها نپرداختهاند، از سدۀ یازدهم به بعد، توجه به ابنشهرآشوب افزایش یافته است. او در این دوره به توصیفاتی چون «عالمی فاضل و ثقه، محدث و محقق» و «زندهکنندهی آثار مناقب و فضایل» از سوی شخصیتهایی چون تفرشی، میرداماد، حرّ عاملی و محدث نوری مواجه میشود. در عین حال، برخی دیگر از رجالشناسان همچون محمدبنحسنبنزینالدین و احمدبنزینالدین عاملی، او را «غیر معلومالحال» و «شخصی مجهول» میدانند.
نویسنده در این بخش همچنین به «روحیهی خطیبانه» ابنشهرآشوب و علاقهی او به نقل مطالب شگفتانگیز اشاره میکند؛ گرایشی که میتواند وثاقت تاریخی آثار او را تحت تأثیر قرار دهد. در پایان این بخش، به بررسی آثار مختلف ابنشهرآشوب و محتوای کلی آنها پرداخته میشود. بخش دوم با عنوان «روششناسی تاریخی» به کالبدشکافی انتقادی شیوههای نقل، ارجاعدهی نادرست، دخلوتصرف در روایات و تقطیع آنها میپردازد؛ مسائلی که اعتبار و وثاقت آثار ابنشهرآشوب را به چالش میکشد.
نویسنده در این بخش به بررسی کاستیهای موجود در ارجاعدهی ابنشهرآشوب میپردازد و نشان میدهد که او در موارد متعددی روایتهای مختلف را بدون روشن کردن مرز میان آنها با هم ترکیب کرده است. همچنین، در مواردی به جای ارجاع مشخص، از عباراتی چون «یُقال» و «حُکی» استفاده میکند که این امر منجر به آشفتگی در شیوهی ارجاعدهی او میشود. نویسنده نمونههایی از دخل و تصرفهای ابنشهرآشوب را نیز بررسی میکند و نشان میدهد که او در مواردی دست به حذف یا افزودن مطالب در متن اصلی زده است.
در این بخش همچنین به ارجاعهای نادرست ابنشهرآشوب اشاره میشود و نویسنده به بررسی موارد تقطیع گزارشها میپردازد که میتواند موجب سوءفهم در درک رویدادها و شخصیتهای تاریخی شود. در ادامه، نویسنده به ادعاهای گزاف ابنشهرآشوب میپردازد و نشان میدهد که این ادعاها با گرایش خطابی او همخوانی دارد. او به نمونههایی از ادعاهای نادرست دربارهی اجماع امت در خطای پیامبر (ص) در جنگ بدر و دیگر موارد اشاره میکند.
نویسنده در بخش سوم با عنوان «باورها و روایتهای تاریخی» به بررسی نمونههایی از گزارشهای تاریخی منحصربهفرد و ناپذیرفتنی ابنشهرآشوب میپردازد و آنها را با دیگر باورهای تاریخیاش مقایسه میکند. او نشان میدهد که این گزارشها نمونههایی از تسامح ابنشهرآشوب در نقل و فقدان نگاه نقادانهی او به متون و منابع پیشین هستند. در این بخش، نویسنده به ادعای ناپذیرفتنی ابنشهرآشوب دربارهی خودکشی شهربانویه، مادر امام سجاد (ع)، و دیگر موارد اشاره میکند.
در نهایت، میتوان گفت که شیوهی شهرآشوبی در بررسی انتقادی جنبههای تاریخنگارانهی آثار ابنشهرآشوب منبعی ارزشمند به شمار میرود. این پژوهش نشان میدهد که ابنشهرآشوب بیشتر از آنکه مورخی دقیق و ضابطهمند باشد، با رویکردی خطابی و پراغراق به منابع تاریخی پرداخته و در مواردی از رویکرد روشمند فاصله گرفته است. با این حال، نقد علمی گزارشهای فردی مانند ابنشهرآشوب به معنای نقد شخصیت او نیست و نقد وثاقت تاریخی برخی از مناقب نقلشده توسط او نیز هرگز دال بر نفی مناقب و فضایل پیامبر (ص) و امامان (ع) نیست.
این معرفی را با نقل قولی از ابنشهرآشوب که نویسنده در آغاز کتاب آورده، به پایان میرسانیم: «… هرگاه یکی از آنان آگاهی یابد، او را به زندقه و انکار متهم سازند و به کفر و گمراهی بخوانند و به دروغ و اباطیل، خونش را روا شمارند و گویند: معبودان ما را نکوهش کردی، علمای ما را سبک شمردهای، و پدران ما را نادان خواندهای! آیا بر این باوری که فلانی با آن سنوسال، و آن دیگری با آن دانش، بر باطل بودهاند و تو بر حق هستی؟»



