دکتر اسلامی ندوشن؛ پیشگام در گسترش پژوهشهای شاهنامه

سرویس ادبیات پایگاه خبری الفبای رشد – حسین مسرّت: سوم شهریور مصادف با زادروز دکتر محمّدعلی اسلامی ندوشن (۱۳۰۳ – ۱۴۰۱ خ) است؛ شخصیتی برجسته از فرهنگ و ادب ایران که خدمات شایانی به پژوهش در زمینه شاهنامه و فردوسیشناسی ارائه داد. او از دوران نوجوانی با خرید شاهنامهای بزرگ و سنگین از کتابفروشی یزد به دوستش استاد مهدی آذر یزدی، به مطالعه این اثر پرداخت و به یکی از دوستداران شاهنامه تبدیل شد. این علاقه به ویژه پس از برگزاری هزارۀ فردوسی در مهر ۱۳۱۳ خ در تهران و دیگر نقاط ایران، به اوج خود رسید. در آن زمان، چندین کتاب از نویسندگانی چون آزاد همدانی، احمد اشتری یکتا، احمد بهارمست و محمّد حجازی منتشر شد و شاهنامههایی با دیباچههای آموزنده به کوشش پارسیان هند در بمبئی به چاپ رسید. این آثار بیشتر به یزد و کتابخانۀ شخصی غلامعلی رئیس ارسال میشد و اسلامی نیز با امانت گرفتن آنها از دبیر عربی خود، استاد محمّدعلی فرهمند، به مطالعه آنها پرداخت. همشهریاش اردشیر خاضع، شاهنامهای را با دیباچهای در سال ۱۳۲۲ خ در بمبئی منتشر کرد و همشهری دیگرش فتحالله مفتون یزدی، کتاب «حقیقت فردوسی و فردوسی» را در سال ۱۳۲۷ خ در حیدرآباد دکن هند به چاپ رساند. این دوران همزمان با تحصیلات او در کالج البرز تهران و همکاریاش با مجلۀ سخن به سردبیری دکتر پرویز ناتل خانلری و شرکت در جشنهای فردوسی بود که هر ساله در تهران و دیگر نقاط ایران برگزار میشد.
هرچند او در رشته حقوق تحصیل کرد و دکترای خود را از فرانسه دریافت نمود، اما هرگز ارتباطش با ادبیات فارسی را قطع نکرد. ادبیات برای او همچون معشوقی بینظیر بود و به همین دلیل، پروفسور فضلالله رضا، رئیس وقت دانشگاه تهران، در تیر ۱۳۴۸ او را برای تدریس در رشتۀ زبان و ادبیات فارسی، بهویژه درس فردوسی و شاهنامه، دعوت کرد. این ارتباط تا دهۀ ۱۳۸۰ با تدریس در دورۀ دکتری ادبیات دانشگاه تهران ادامه یافت. پس از انتشار مقالاتی از او در نشریات معتبر آن زمان مانند سخن، مهر، یغما و نگین درباره شاهنامه، در سال ۱۳۴۸ نخستین کتابش با عنوان «زندگی و مرگ پهلوانان در شاهنامه» منتشر شد. برخی از آثارش همچون «داستان داستانها» و «زندگی و مرگ پهلوانان در شاهنامه» هنوز هم جزو متون درسی دورههای عالی ادبیات فارسی در دانشگاههای ایران به شمار میروند. تعدادی از مقالاتش در زمینه شاهنامه در کتابهای جام جهانبین، آواها و ایماها، بازتابها و … منتشر شده و به تازگی تمامی آثارش در این زمینه به کوشش نشر سخنگو در یک کتاب گردآوری شده است.
دکتر اسلامی ندوشن علاوه بر مقالات و گفتگوهای فراوان درباره شاهنامه، دهها سخنرانی در ایران و کشورهای مختلفی چون استرالیا، انگلستان، فرانسه، چین، آمریکا و کانادا داشته است. اما از میان تمامی آثارش، زیباترین و دلنشینترین آنها، شعری کوتاه در ستایش فردوسی است:
پیــرِ ایــران و جــاودانــه جـــوان
آّبِ فردوسـیِ بــزرگ به جوســـت
«هر چه دارم ز یمنِ صحبتِ اوست»
از پسِ قرنهای حادثهخیز او
همان شهسوارِ حادثهجوست
رستــمِ مُلــکِ معنیاش خوانـــم
گر چـه با صــد شُغـاد رودرروست
آنکه سیمـــرغ ِ کــوه گفتــار است
کـی خیــالش ز زاغِ بیهده گوســت؟
پیــرِ ایــران و جــاودانــه جـــوان
مــردِ مــردان و شیــرِ بی آهوست
نـــازم آن «ســروِ گشـــنِ سایه فکن»
کــه هماها به زیــرِ سایۀ اوست
آن «شبِ چون شبه» که تافت چو روز
فیضِ آن ماهرویِ سلسله موسـت
او در دیباچۀ کتاب «نامۀ نامور» مینویسد: «گمان نمیکنم که کتابی در زبان دیگر یافت شود که بیش از هزار سال از عمر سُرودنش گذشته و با این وصف برای مردم امروز قابلدرک باشد. آنگونه که شاهنامه برای فارسیزبان هست. کتابی به این حد کهن و بدین پایه نو، که قهرمانهایش از هر زندهای، زندهتر مینمایند، آیا نمیشود گفت که روح ایران را در خود به امانت دارد و این دو، یعنی روح ایران و شاهنامه، از هم جداییناپذیر شدهاند؟ در این کتاب، هیچگاه فوران زندگی از برابر چشم، محو نمیشود، همهچیز جوشان و رویان است، مرگ نیز به خوابْ رفتن است. زن و مرد، دوست و دشمن، ایرانی و انیرانی، همگی حقّ زندگی را ادا میکنند. صحنههای جنگ که در آن سرها فرومیافتند، آن نیز دارای حیات و نشاط است. رزم و بزم و شادی و اندوه به فاصلۀ چند قدمی یکدیگر هستند.
کار ماندگار او در اسفند ۱۳۷۰ بنیانگذاری «ایرانسرای فردوسی» با حضور شخصیتهای بزرگی چون احمد آرام، عبدالحسین زرّینکوب، محمّدرضا شفیعی کدکنی و فریدون مشیری بود که پیامد آن، چاپ فصلنامۀ «هستی» با مدیریت خودش از بهار ۱۳۷۲ تا زمستان ۱۳۸۶ بود و شامل دهها مقاله ارزشمند در زمینه شاهنامهپژوهی است. در ادامه، فهرستی از آثار او در زمینه فردوسی و شاهنامه برای آگاهی خوانندگان ارائه میشود:
۱- ایران و جهان از نگاه شاهنامه، تهران: امیرکبیر، چاپ دوم، ۱۳۹۰.
۲- ایران و یونان در بستر باستان، تهران: شرکت انتشار، چاپ چهارم، ۱۳۹۹.
۳- بیژن و منیژه، مقدّمه و به کوشش: اسلامی ندوشن، تهران: کلهر، ۱۳۹۰.
۴- چهار سخنگوی وجدان ایران (فردوسی، مولوی، حافظ و سعدی)، تهران: سرو سخنگو، چاپ هیجدهم، ۱۴۰۴.
۵- داستان داستانها، رستم و اسفندیار، تهران: آثار، چاپ یازدهم، ۱۳۹۸.
۶- درفش کاویان: ضحّاک، فریدون و کاوه، مقدّمه و به کوشش: اسلامی؛ تهران: کلهر، ۱۳۹۰.
۷- رستم و اسفندیار، مقدّمه و به کوشش: اسلامی، تهران: کلهر، ۱۳۹۲.
۸- رستم و سهراب، مقدّمه و به کوشش: اسلامی، تهران: کلهر، ۱۳۹۰.
۹- زندگی و مرگِ پهلوانان در شاهنامه، تهران: شرکت انتشار، چاپ دوازدهم، ۱۳۹۹.
۱۰- سرو سایه فکن، تهران: فرهنگسرای میردشتی، ویراست دوم، ۱۳۹۶.
۱۱- عشق در شاهنامه (زال و رودابه، رستم و تهمینه، سهراب و گردآفرید)؛ مقدّمه و به کوشش: اسلامی، تهران: کلهر، ۱۳۹۴.
۱۲- فریدون در شاهنامۀ فردوسی، لوس آنجلس: کانون پژوهش و آموزش، ۱۳۶۸.
۱۳- نامۀ نامور، گزیدۀ شاهنامۀ فردوسی؛ تهران: شرکت انتشار، [چاپ ششم]، ۱۳۹۷.
۱۴- هستنامۀ ایرانسرای فردوسی؛ تهران: ایرانسرای فردوسی، ۱۳۷۷.
بر مجموعه آثار شاهنامهپژوهی دکتر اسلامی، نقدها و معرفیهایی نوشته شده که همه در کتاب «دیدگاهها» گردآوری شده است. برای اطلاعات بیشتر، به کتاب: دیدگاهها (دربارۀ آثار دکتر محمّدعلی اسلامی ندوشن): حسین مسرّت، پیام شمسالدینی، تهران: شرکت انتشار، ۱۳۹۴، رقعی، ج ۱: دربارۀ فردوسی و شاهنامه مراجعه فرمایید.



