زندگی و ترس در «تشخین»: ردپایی که باقی مانده است

سرویس ادبیات پایگاه خبری الفبای رشد – صادق رحمانی، منتقد ادبی، اظهار داشت: نخستین آثار داستانی معمولاً نشانههای بارزتری از زندگی اولیه نویسنده را به همراه دارند؛ در این آثار، قلم هنوز در تلاش برای پنهانکردن منابع خود نیست و جهان داستان بهطور مستقیم از محیط، خانهها، خاطرات و اضطرابهای دور شکل میگیرد. مجموعه داستان «تشخین» اثر سمیه کشوری دقیقاً در این نقطه قرار دارد: اثری ۲۷۲ صفحهای شامل ۲۴ داستان کوتاه که نتیجه سالها نوشتن، آزمایش فرمهای مختلف و انباشت تجربیات است که در نهایت به کلمات منتقل شدهاند.
نام کتاب، «تشخین»، که از ترکیب «آتش» و «خون» در زبان محلی جنوب نشأت میگیرد، از همان ابتدا افق داستانی نویسنده را ترسیم میکند. این نامگذاری تنها یک تمایل ظاهری نیست، بلکه ریشه در فرهنگی دارد که نویسنده در آن پرورش یافته است. کشوری از نسلی است که نوشتن را از کارگاهها و نشستهای هفتگی انجمن شاعران و نویسندگان گراش آغاز کرده است؛ جایی که در آن شعر، هایکو، داستان کوتاه و خوانش متون از هدایت و چوبک تا گلشیری و وفی تجربه میشد. سپس این مسیر با ورود به دانشگاه هنر، تحصیل در رشته فیلمنامهنویسی و کار در زمینه اقتباسهای شنیداری رادیو شکل گرفت و در نهایت به سبکی از داستاننویسی رسید که در آن تصویرپردازی سینمایی، دقت در جزئیات صحنه و ایجاز صوتی بهطور همزمان وجود دارد.
«تشخین» در دو محور اصلی حرکت میکند: محور نخست، رئالیسم موقعیتهای خانوادگی است. بخش عمدهای از داستانها در بطن مناسبات خانوادگی، خویشاوندی، آبرو، تنهایی، ازدواج و مراقبتهای روزمره شکل میگیرند. نویسنده در این بخشها دوربین خود را به گوشههای خلوت خانه میبرد. شخصیتهای زن در این داستانها تحت فشارهای خاموش قرار دارند؛ فشارهایی که لزوماً بهصورت درگیریهای بیرونی بروز نمیکنند، بلکه بیشتر به شکل موانع پنهان، تردیدها و سکوتهای تحمیلی خود را نشان میدهند. شعرگونگی و ایجاز در لحظات حساس عاطفی یکی از ویژگیهای بارز این داستانهاست؛ در داستان «ته باغ»، تنش اصلی در ناتوانی از بیان صریح یک تصمیم شخصی شکل میگیرد؛ جایی که راوی میخواهد بگوید قصد ازدواج ندارد، اما کلمات بر زبانش خشک میشوند. در همین لحظه، حافظه حسی به کمک روایت میآید و بوی سمنو و صدای مادر شخصیت را به اعماق کودکی پرتاب میکند. این پیوند میان بدن، میل فردی و موانع سنتی، نگاهی زنانه به روایت میبخشد که بیشتر ناشی از درک دقیق جزئیات زیسته است.
محور دوم داستانهای این مجموعه، حرکت به سمت فضاهای وهمآلود، خوابگونه و هراسهای بینام است. کشوری هر جا که بار فشار عاطفی یا خاطره از ظرفیت روایت رئالیستی فراتر میرود، داستان را به سمت فضایی عجیب و تعلیقزا سوق میدهد. داستان «در شهر فاجعهای رخ داده» نمونهای از این وضعیت است؛ در این داستان، فاجعه تعریفی مشخص یا دلیلی عینی ندارد، اما سنگینی حضور آن در کوچهها، خانههای خالی و سکوت مردم حس میشود. نویسنده نشان میدهد که ترس چگونه میتواند بدون نامگذاری مشخص، در سراسر یک بافت جمعی نفوذ کند و خود به واقعیتی انکارناپذیر تبدیل شود.
عنصر بوم در این مجموعه نقشی ساختاری دارد. گراش و اقلیم جنوب در داستانهایی مانند «تشخین» و «نخل روبرو»، فضایی زنده و پیشبرنده ایجاد میکنند. معماری، گرما، نخل، لهجه، سکوت کوچهها و پیوندهای خویشاوندی در بافت روایت تنیده شدهاند. نویسنده از فضا نه بهعنوان زینتبخش ماجرا، بلکه بهعنوان بستری که رفتارها و واکنشهای شخصیتها را شکل میدهد، استفاده میکند. نقش اشیا نیز در داستانهای کشوری قابلتوجه است. اشیا در این مجموعه ابزارهای بازگشت به گذشتهاند. در «عینک آقای سیناوی»، گمشدن عینک و ساعت، تنها یک فراموشی سالمندانه نیست؛ بلکه نشانهای از لغزش زمان و فروپاشی نظمی است که هویت فرد را حفظ کرده است. در «آن شب کبری» نیز دفتری قدیمی به مخزن نگهداری رازها، عشقهای ناممکن و انتظارهای ناگفته تبدیل میشود.
«تشخین» اثری است که بر خردهروایتها، حافظه، هراسهای خاموش و لحظههای گذرا در مدار خانه تکیه دارد. این کتاب نشان میدهد که نویسنده توانسته با اتکا به تجربیات زیستی جنوب و گذر از آزمونهای مختلف فرمی، به صدایی ویژه و داستانی متمرکز بر درون آدمها دست یابد؛ جهانی که در آن زندگی، میان واقعیتهای سخت خانگی و وهمهای عمیق روانی در نوسان است. «تشخین» توسط نشر همسایه در تهران منتشر شده و در فروشگاه مجازی طاقچه نیز در دسترس قرار دارد.



