معیارهای انتخاب برندگان جایزه کتاب کودک

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، شورای کتاب کودک برای بسیاری از خانوادهها، کتابداران، مربیان، ناشران و نویسندگان تنها یک نهاد داور نیست؛ بلکه مرجعی فرهنگی است که انتخابهای آن میتواند تأثیر زیادی بر مسیر خواندن کودکان و نوجوانان بگذارد. اعتبار این شورا ناشی از سابقه طولانیاش، دغدغه جدیاش برای کودکان و حساسیتش در معرفی آثار معتبر است. به همین دلیل، بحث درباره انتخابها و شیوه داوری آن، نه به معنای مخالفت با شورا، بلکه نشانهای از جدی گرفتن جایگاه آن است.
در اعلام نتایج بررسی کتابهای سال ۱۴۰۳، در بخش داستان، دو اثر ترجمه شده موفق به دریافت لوح تقدیر شدهاند: «فکر کنم ماشین تحریر حرف زد» با ترجمه مریم رئیسی و «داستان باور نکردنی هانا کمپ» با ترجمه کیوان عبیدی آشتیانی. آنچه که نیاز به تأمل دارد، نه فقط انتخاب این دو کتاب برای خواندن کودکان و نوجوانان، بلکه نسبت میان دلایل اعلام شده و دریافتکنندگان لوح تقدیر است.
در توضیح انتخاب کتاب اول، به «روایتی خلاقانه با انتخاب دو شخصیت اصلی پسر و ماشین تحریر»، «بازتاب اهمیت خاطرات در پیوند دادن آدمها» و موفقیت در خلق شخصیتی «منزوی و بکر در ادبیات» اشاره شده است. در معرفی کتاب دوم نیز «سؤال محور بودن کتاب»، «ایجاد سؤالهای ارزشمند در ذهن مخاطب»، «قلم زیبا و خیالانگیز نویسنده»، «تشبیههای جذاب» و «لایههای روانشناختی بر اساس نظریههای فروید و یونگ» به عنوان معیارهای برجسته انتخاب ذکر شدهاند. تمامی این موارد میتواند دلایل خوبی برای توصیه یک کتاب باشد؛ اما تقریباً همه آنها به متن اصلی و هنر نویسنده مربوط میشوند: ایده داستان، شخصیتها، ساختار، درونمایه، پایانبندی و شگردهای روایی.
پرسش واضح این است: وقتی تقدیر به نام مترجم ثبت میشود، سهم واقعی مترجم در این انتخاب کجاست و چرا در متن داوری به آن اشاره نمیشود؟ مترجم صرفاً یک واسطه شفاف و بیاثر میان نویسنده و خواننده نیست. او در انتقال یک اثر به زبان دیگر با چالشهای زیادی روبهروست: چگونه لحن شخصیتها را بازآفرینی کند؟ با شوخیها، بازیهای زبانی، نامها و ارجاعات فرهنگی چه کند؟ ریتم جملات را چگونه به فارسی منتقل کند؟ آیا زبان فارسی متن برای گروه سنی مخاطب روان، دقیق، زنده و خوشآهنگ است؟ آیا مترجم توانسته است جهان نویسنده را حفظ کند، بدون اینکه ترجمه به نثری خشک و ناهماهنگ تبدیل شود؟ اینها حوزههای واقعی ارزیابی ترجمه هستند.
ممکن است گفته شود شورای کتاب کودک جایزه تخصصی ترجمه نمیدهد و تنها آثار مناسب را برای خواندن کودکان و نوجوانان ارزیابی و معرفی میکند. این نکته کاملاً قابل درک است و ممکن است مبنای انتخاب شورا نیز همین باشد که کتابی ارزشمند، فارغ از تألیفی یا ترجمه بودنش، به دست مخاطب فارسیزبان برسد. اما در این صورت، نحوه تقدیر اهمیت پیدا میکند. اگر معیارها عمدتاً کیفیت اثر اصلی هستند، تقدیر میتواند به خود کتاب یا معرفی آن به عنوان اثری برگزیده و خواندنی تعلق گیرد. اگر لوح به مترجم اهدا میشود، باید مشخص شود که ترجمه او چه ویژگیهایی داشته که این اثر را در فارسی شایسته تقدیر کرده است.
علاوه بر مسئله کیفیت ترجمه، تفاوت جایگاه تألیف و ترجمه در ادبیات کودک نیز شایسته توجه است. ترجمه خوب امکان گفتوگو با جهان و فرهنگهای دیگر را فراهم میکند؛ اما ادبیات تألیفی فارسی، حامل زبان، تجربهها، روابط و تخیل ناشی از زندگی کودک ایرانی است. این دو نه در تقابل با یکدیگر، بلکه مکمل یکدیگرند. با این حال، داوری آنها در یک بخش مشترک، بدون تفکیک معیارها و اعلام مبنای انتخاب، ممکن است ارزشها و دشواریهای ویژه هرکدام را نادیده بگیرد.
شاید شایسته باشد شورای کتاب کودک، در کنار معرفی مشترک آثار خواندنی، بخشها یا حداقل شیوه اعلام نتایج تألیف و ترجمه را از یکدیگر تفکیک کند. این پیشنهاد باید با احتیاط و دقت مطرح شود. بررسی اعلام رسمی سالهای گذشته نشان میدهد که دستکم در نمونه قابل دسترس سال ۱۴۰۲، شورای کتاب کودک آثار داستانی تألیفی و ترجمه شده را در یک فهرست مشترک معرفی کرده و در عنوانبندی رسمی، تفکیک مستقلی میان «داستان تألیف» و «داستان ترجمه» نداشته است. بنابراین، سخن از تفکیک، لزوماً به معنای نقد یک رویه آشکار و تثبیت شده نیست؛ بلکه بیشتر یک پیشنهاد برای روشنتر و حرفهایتر شدن داوری است.
به بیان دیگر، میتوان پذیرفت که شورا تاکنون چنین تفکیکی را لازم ندیده، اما همچنان میتوان استدلال کرد که با توجه به تفاوتهای فرهنگی و معیارهای ارزیابی، تفکیک یا حداقل شفافسازی بیشتر میتواند به نفع داوری باشد. این شفافیت نه تنها تشریفاتی است و نه صرفاً مسئله واژهها. چنین دقتی هم حق مترجم را پاس میدارد، هم حق نویسنده را، و هم به مخاطب و خانوادهها امکان میدهد معنای واقعی یک انتخاب را درک کنند. مهمتر از همه، اعتبار نهادی چون شورای کتاب کودک را افزایش میدهد: نهادی که میتواند با بازنگری در زبان و ساختار داوری، همچنان یکی از جدیترین صداها در دفاع از خواندن باکیفیت برای کودکان ایران باقی بماند.



