کتابهای جعلی؛ چالشهای زنجیره نشر در برابر بازار تقلب

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، نشست تخصصی «جاعلان علیه کتاب: بررسی چالشهای قاچاق، جعل، کپیکاری و فروش غیرمجاز کتاب» با حضور ناشران، نمایندگان تشکلها و انجمنهای نشر و کسبوکارهای اینترنتی، در روز سهشنبه (۳ شهریورماه) در خانه هنر «نیماژ» برگزار شد. در این نشست، نمایندگان مختلف صنعت نشر شامل ناشران، کتابفروشان و برخی از نمایندگان پلتفرمهای دیجیتال گرد هم آمدند تا درباره یکی از جدیترین آسیبهای بازار کتاب، یعنی جعل و کپی آثار، بحث و تبادل نظر کنند. حاضران در این نشست، مسئله جعل کتاب را از جنبههای حقوقی، اقتصادی، صنفی و توزیعی مورد بررسی قرار دادند؛ موضوعی که از انتخاب کتابهای پرفروش ناشران برای کپیبرداری آغاز و تا عرضه نسخههای جعلی در بازار و پلتفرمهای فروش ادامه مییابد.
در ابتدای این نشست، سهاب محبعلی، فعال فرهنگی و برگزارکننده نشست، با اشاره به ضرورت برگزاری این نشست درباره تعاریف مختلف کتابسازی، قاچاق کتاب و جعل کتاب، بیان کرد: هر یک از این عناوین، بحثهای مستقل و معنای خاص خود را دارند. در گذشته، به بساطیهای کنار خیابان، قاچاقچی کتاب میگفتیم؛ در حالی که بهطور عملی شاهد کتابسازی بودیم، اما به مرور زمان این موضوع از کتابسازی فراتر رفت و کتابها عملاً جعل شدند. وی ادامه داد: در این روند، کتابهای ناشران بدون پرداخت هزینههایی مانند حق تألیف، حروفچینی و طراحی جلد منتشر میشدند و با تخفیفهای بیشتری عرضه میشدند.
علی محمدپور، نماینده ناشران الکترونیک، در ادامه به روند کپی کتابها اشاره کرد و گفت: برخی آثار به صورت آنلاین و آفلاین کپی میشوند و نوع برخورد با هر یک از آنها متفاوت است. در بسیاری از موارد، تنها ۲۰ درصد کتابهای ناشران سودآور است و حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد ممکن است برای آنها ضرر داشته باشد. وی با بیان اینکه معمولاً جاعلان کتابهای پرفروش ناشران را انتخاب و کپی میکنند و مسیرهای قانونی برای اقدام حقوقی علیه آنها طولانی و دشوار است، افزود: بنابراین برای جلوگیری از این روند، نیاز به همکاری برای محدود کردن آن وجود دارد. پیشتر، برخی از فروشگاههای آنلاین گروهی تشکیل داده بودند تا کتابها را بررسی کنند و در صورت اثبات جعلی بودن، از فروش آنها جلوگیری کنند. به گفته محمدپور، برای اینکه ناشران بتوانند در بازار دوام بیاورند و حوزه فرهنگ آسیب نبیند، به همکاری پلتفرمها و ناشران نیاز داریم؛ موضوعی که وجود دارد این است که همیشه بین ناشران و پلتفرمها اختلاف وجود داشته و به همین دلیل معتقدم که نیازمند بحث و گفتوگوی بیشتر برای رسیدن به یک راهحل مشترک هستیم.
وی افزود: پیدا کردن جاعلان کتاب کار سختی نیست. مطلع هستم که یکی از پلتفرمها «آزمایشگاه کتاب» ایجاد کرده و کتابهایی را که تخفیف بیشتری دارند، خریداری و آزمایش میکند تا ببیند جعلی هستند یا خیر. اگر کتاب جعلی باشد، به فروشنده تذکر داده و پس از چند تذکر، آن کاربر را مسدود میکند.
سیدعباس حسینینیک، مدیرمسئول انتشارات حقوقی مجد، نیز در این نشست با اشاره به کنوانسیون برن، نپیوستن ایران به آن را مورد بررسی قرار داد و گفت: ایران به این کنوانسیون نپیوسته است و دلایل آن متفاوت است. پیش از انقلاب، ایران به دلیل عدم پیوستن آمریکا به این کنوانسیون، عضو نشد و در نتیجه با کشورهای اروپایی که قانونی برای این موضوع داشتند، در تضاد قرار گرفت. او ادامه داد: قوانین مرتبط با مالکیت فکری در ایران قدیمی است و از سال ۱۳۰۴، چهار ماده از قانون مجازات عمومی برای مالکیت فکری در نظر گرفته شد. حسینینیک با اشاره به قدمت ۵۰ ساله قوانین مالکیت فکری در ایران، افزود: با توجه به اقتضائات روز، باید به قوانین جدید مراجعه کنیم. پیشگیری از جرم به دو شکل انجام میشود که یکی از آنها اصلاح قوانین است. وقتی عضو کپیرایت نیستیم، حقوق مادی آثاری که نخستینبار خارج از ایران منتشر میشوند، رعایت نمیشود، اما باید حقوق معنوی هر اثر نیز رعایت شود.
محمدعلی جعفریه، مدیر انتشارات ثالث، در ادامه با تمرکز بر کتابفروشان گفت: کتاب زنجیرهای از مولف، صاحب فکر، ناشر، توزیعکننده و کتابفروش دارد و سعی ما این است که کتابفروش را حفظ کنیم. ما ناشران میتوانیم سایت داشته باشیم و کتاب را با تخفیف بفروشیم، اما برای حفاظت از کتابفروش این کار را نمیکنیم. وی با اشاره به فعالیت خود در کمیته صیانت در اتحادیه ناشران و کتابفروشان، ادامه داد: قاچاقچیان کتاب با پلتفرمها همدست هستند و یک انتشارات بزرگ در سال، ۲۰۰ عنوان کتاب منتشر میکند که ممکن است فقط پنج عنوان آن پرفروش شود. من نمیدانم چگونه ممکن است کتابی ۸۰ درصد سود داشته باشد و اگر من کتابی را به یک پلتفرم نمیدهم، آن پلتفرم حق ندارد نسخه قاچاق آن را بفروشد. جعفریه همچنین افزود: فعالیت جاعلان و قاچاقچیان در نهایت به یک نقطه میرسد، مراجعهکننده غیرحرفهای میبیند کتابی با نام انتشارات ثالث در یک پلتفرم عرضه شده که کتاب را با تخفیف بیشتری میفروشد، در حالی که کیفیت آن پایین است. وی با بیان اینکه نباید اجازه داده شود کتاب بیمحتوا و ناسالم به دست مردم برسد، تأکید کرد: نتیجه این موضوع میتواند بیزاری مخاطب از کتاب باشد و بزرگترین وظیفه ارشاد این است که به کتاب سالم مجوز بدهد و ما در پلتفرمها فعالیت نمیکنیم تا به آنها مشروعیت ندهیم.
شهروز مهدیپور، نماینده نشر چشمه، صحبتهای خود را با موضوع رعایت حق مالکیت فکری آغاز کرد و گفت: ناشران تلاش میکنند حقوق معنوی اثر را رعایت کنند، اما نمیتوانند این روند را مانند دیگر کشورها انجام دهند. او ادامه داد: ممکن است یک ناشر راضی به فروش کتابش در یک پلتفرم نباشد. هر کسی که کالایی تولید میکند، آیا حق دارد بگوید کالای او در یک پلتفرم یا در یک شهر به فروش برسد یا نه؟ مهدیپور همچنین درباره عرضه کتابهای جعلی در پلتفرمها اشاره کرد و گفت: روزی از یکی از پلتفرمها کتاب «مرگ ایوان ایلیچ» نوشته لئو تولستوی را که چشمه ترجمه و منتشر کرده، خریدم و متوجه شدم کتاب پرینت گرفته شده است. به گفته وی، پیش از این پلتفرمها با ارائه کتابهای ناشران معتبر برای دیگر کالاهای خود مشتری جذب میکردند، در حالی که ناشران تن به شکایت نمیدهند، زیرا فکر میکنند این بازی است و شکایت نتیجهای نخواهد داشت. گاهی کتابهای پرفروش ناشران به شکلی انتخاب و تکثیر میشوند که به نظر میرسد گروهی این کار را با هدف ضربه زدن به ناشر انجام میدهند.
زهره حسینزادگان، نماینده انتشارات ققنوس، در سخنانی گفت: پیش از این قانونی وجود داشت که مانع فروش کتابهای جعلی در پلتفرمها بود و بر اساس این قانون، میتوانستند کتاب را بررسی کنند و اگر ۷۰ درصد کتاب یکسان بود، اعلام کنند که کتاب جعل شده است. وی با بیان اینکه باید در اتحادیه ناشران و کتابفروشان کارگروهی وجود داشته باشد تا کتابهای جعلی را از غیرجعلی تشخیص دهد، افزود: کتابهای نشر ما جعل میشود و آنها کتاب را در قطع متفاوت و حتی با تعداد صفحات کمتر چاپ میکنند و در پلتفرمها به فروش میرسانند. باید شرایطی وجود داشته باشد تا انحصار فروش به ناشر سپرده شود و ناشر باید بتواند اعلام کند که کتابهایش را خودش میفروشد.
مهدی محسنی، معاون اقتصاد و فرهنگ موسسه خانه کتاب و ادبیات ایران، در ادامه این نشست گفت: میخواهم درباره کپی عین کتاب صحبت کنم؛ اینکه چگونه تشخیص داده شود کتاب اصل است یا کپی، قیمت کتاب معیار تشخیص اصل یا کپی بودن آن نیست. وی ادامه داد: دومین مسئله کیفیت کتاب است که آن هم لزوماً معیار کافی نیست، زیرا ناشران میتوانند چاپ بر اساس تقاضا داشته باشند و همچنین چاپ دیجیتال نیز وجود دارد. محسنی، با بیان اینکه ممکن است فردی کتاب جعلی را با قیمتی نزدیک به قیمت ناشر بفروشد و ممکن است فرد جاعل گستره بیشتری در فروش داشته باشد، گفت: حوزه توزیع باید ردیابی شود، زیرا بازار نشر بزرگ نیست و همچنین امکان ردیابی تولید و چاپخانه نیز وجود دارد. به گفته معاون اقتصاد و فرهنگ خانه کتاب، برای جلوگیری از جعل کتاب در معاونت فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برنامهریزی میشود و این برنامهها در حوزه تولید و توزیع محدود هستند و با کنترل سرچشمههای محدود آنها میتوان بازار را کنترل کرد. وی افزود: ما میتوانیم در طول سال جشنواره صنعت نشر داشته باشیم و نگاه اقتصاد نشر را در آن بررسی کنیم و میتوان تصدیگری دولتی را به حداقل رساند و زیرساختها را برای فعالیت ناشران فراهم کرد. به نظر من، دولت صلاحیت تصدیگری کپی کتاب را ندارد.
در ادامه، جمعی از ناشران به طرح نظرات و دیدگاههای خود پرداختند. میلاد محمدی، بازرس اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران، با اشاره به روشهای جلوگیری از جعل کتاب، توضیح داد: در یکی از روشها تقاضا داشتیم اسم فروشنده با اسم جوازی که از اتحادیه میگیرند یکسان باشد و همکاری ما به این شکل شروع شد. مساله این است که قاچاق اژدهای هفتسر است و اقدامات در این حوزه باید همزمان باشد. مجید شمسالدین، ناشر نیز تخفیف ۸۰ درصد برای فروش کتاب را یک نشانه دانست و ادامه داد: بسیاری از مخاطبان میتوانند با در نظر گرفتن این نشانه، کتابهای جعلی را شناسایی کنند. مهدی قدیانی، مدیر کتابفروشی بنفشه، نیز به تجربه همکاری با فروشگاههای دیجیتال در گذشته اشاره کرد و گفت: ما در روند همکاری صدمه دیدیم و برای همین ترجیح دادیم که این روند را متوقف کنیم.
علیرضا رضایی، مدیر بازاریابی یک پلتفرم دیجیتال که در این نشست حضور داشت، به روند همکاری با ناشران اشاره کرد و گفت: در پلتفرم خود یک میلیون و ۲۰۰ محصول دارم و نیازی ندارم که ناشر حضور داشته باشد. برخی از ناشران همراهی نکردند و میخواستیم با صاحبان اصلی اثر کار کنیم. برای ۲۰۰ ناشر نامه مکتوب ارسال کردیم اما هیچ اتفاقی نیفتاد. او ادامه داد: به عنوان پلتفرم، بر اساس قانون تجارت الکترونیک، هرکس با کد ملی میتواند به عنوان فروشنده وارد شود و نیاز به جواز فروش ندارد. اگر ناشران صاحب اثر نیایند، فرد دیگری جای او را پر میکند. برای ما مهم نیست که یک محصول را پایین بیاورم، زیرا اگر محصول را پایین بیاورم، به نوعی به آن مشروعیت میدهم.



