نسخه پورسینا؛ راهحلهایی برای بحرانهای معاصر ما

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، به همت کمیسیون تاریخ علم فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران و با همکاری گروه مطالعات اسلامی و انجمن علمی فرهنگ و تمدن ایران و اسلامی، به مناسبت روز جهانی ابنسینا، نشستی با سخنرانی قاسم پورحسن، استاد فلسفه دانشگاه علامه طباطبایی، در فرهنگستان علوم برگزار شد که در ادامه متن آن ارائه میشود:
قاسم پورحسن در سخنرانی خود با عنوان «نسبت علم و اخلاق در اندیشه ابنسینا» به بررسی پاسخهایی پرداخت که در فلسفه غرب، بهویژه از سوی هوسرل و هایدگر، به معضل بحران علم و نسبت آن با انسان، معنا و اخلاق داده شده است. وی تلاش کرد تا نشان دهد آیا با بازخوانی اندیشه ابنسینا درباره علم، بهویژه گفتوگوهای او با ابوریحان بیرونی و مناظراتش در اصفهان که در مجموعه «المباحثات» گردآوری شدهاند، میتوان به پاسخ سومی دست یافت یا خیر. به عبارت دیگر، آیا میتوان با خوانش میراث اسلامی، برای برخی از پرسشها و معضلات امروز پاسخی فراهم کرد؟ محور سخنرانی وی در دو بخش مرتبط با یکدیگر شکل میگیرد. بخش نخست به خود مسئله بحران علم اختصاص دارد و در بخش دوم، با بازخوانی گفتوگوهای ابنسینا با مخالفان و صاحبنظران حوزه علم، از جمله ابوریحان، تلاش خواهد کرد نظریه اخلاق غایتاندیشانه او را در باب علم مطرح کند.
قاسم پورحسن در ادامه به دو مفهوم «بحران علم» و «بحران اخلاق و معنا» در سنت غربی اشاره کرد و گفت که این دو مفهوم در ۲۰۰ سال اخیر بهکرات مورد بحث قرار گرفتهاند و از زمان هوسرل به بعد، مسئله بحران علم بهنحو برجستهای مطرح شده است. هوسرل، اگر بخواهیم دیدگاه او را دستهبندی کنیم، بحران علم و چیرگی علم تکنیکی بر معنا و انسان را در چند نتیجه اساسی صورتبندی و تبیین میکند. نخست، تقدّم علم به نگاه خودگرایانه و پوزیتیویستی است که مورد نقد هوسرل قرار میگیرد. دوم، از دیدگاه هوسرل، علوم انسانی و بهطور کلی علوم مسیر خود را گم کردهاند. سوم، به واسطه چیرگی علم و راه نادرستی که علم مدرن در پیش گرفته است، حس زندگی معنادار از دست رفته است. هوسرل در معضل چهارم معتقد است که علم دیگر به مسائل متافیزیکی نمیاندیشد و همچنین علم تقلیل پیدا کرده است به تکنیک و ابزار؛ علم از انسان گسسته و از زندگی انقطاع پیدا کرده است. این بحرانها از دیدگاه هوسرل ریشه در گمراهی علم و در مسیر نادرستی دارد که علم در آن پیش رفته و نتیجه آن، فقدان معنا و فقدان زندگی معنادار است.
از دیدگاه هوسرل، علم مدرن آگاهانه انسان، جهان زندگی و معنا را ترک کرده و آرمان فلسفی علم اصیل را رها کرده است. هوسرل بحران علم را در دو سطح میبیند: یک سطح، فرمالیسم است؛ یعنی با ریاضیسازی، انسان و جهان زیسته بهواسطه فرمالیسم حذف شدهاند. سطح دوم، به بنیانهای معرفتی علم مربوط میشود. مجموع این دیدگاه آن است که علم جدید توانایی پاسخگویی به نیازهای وجودی بشر را ندارد؛ چراکه دچار نوعی نسیان انسان شده است. بنیانهای نظری علم به عمل تکنولوژیک تبدیل شدهاند و در چنین وضعیتی، انسان در علم گم شده و معنا تهی شده است. از دیدگاه هوسرل، تنها راهحل، نقد جامعه از علم و تکنیک و نقد نسبت علم با انسان و معناست. او همچنین تلاش دارد ایدهای برای حل معضل علم و اخلاق ارائه کند.
هایدگر نیز پاسخ دیگری را مطرح میکند و صورت مسئله در دیدگاه او این است که بحران، امکان زیست اخلاقی اصیل را از بین برده و آن افق امکان را متزلزل کرده است. علم، به دلیل تقلیل یافتن به محاسبهگری، بهطور کلی توانایی خود را در نسبت با جهان زندگی و انسان از دست داده است. هایدگر در سال ۱۹۵۳ مجموعهای از سخنرانیها را ارائه میکند که در سال ۱۹۵۴ منتشر میشوند و در آنجا مسئله تکنولوژی را مطرح میکند. او معتقد است که تکنولوژی سبب شده است که همهچیز به «منبع» تبدیل شود و انسان نیز به «منبع انسانی» تقلیل پیدا کند. هایدگر در چند موضع این مسئله را تکرار میکند و میگوید خطر اصلی آن است که تصور کنیم تنها راه اندیشیدن، همین اندیشیدن محاسبهپذیر و ابزاری است.
ابنسینا نیز در رسالهها و نوشتههای خود نشان میدهد که از همان سالهای جوانی، از دوره حضورش در بخارا تا ۲۲ سالگی، و سپس در خوارزم، وارد حلقههای علمی شد و گفتوگوهای علمی خود را آغاز کرد. حلقه علمی خوارزم به ابنسینا کمک کرد تا از طریق گفتوگوهایی که با ابوریحان داشت، مسئله را بهدرستی بفهمد. بیهقی در «تتمه صوان الحکمه» نقل میکند که ابنسینا اخلاق را مهمتر از گفتوگوهای علمی میداند و به یکی از شاگردانش میگوید شرط گفتوگوی علمی، رعایت اخلاق و ادب است. این مسئله نشان میدهد که عباراتی که ابوریحان در نقد ابنسینا به کار برده بود، از دیدگاه ابنسینا با آداب گفتوگوی علمی سازگاری نداشت.
در اینجا لازم است به تقسیم علوم و مسئله ارزش علم اشاره کنم. فارابی و ابنسینا، هنگامی که دست به تقسیمبندی علوم میزنند، به مسئله مهمی توجه دارند. فارابی در «احصاء العلوم» علوم را به پنج دسته تقسیم میکند: علم اللسان، علم منطق، علوم تعلیمی، علم طبیعی و الهی، و علم مدنی که فقه و کلام را دربرمیگیرد. این تقسیمبندی با تقسیمبندی ارسطو متفاوت است. فارابی در مقدمه «احصاء العلوم» میگوید غرض او صرفاً شمارش و برشمردن علوم نیست؛ بلکه میخواهد نشان دهد علوم چه ارزشی دارند و نسبت علوم با یکدیگر چیست. به تعبیر فارابی، انسان اگر بخواهد علمی از علوم را فراگیرد، باید بداند هر علم چه سودی دارد و کدام دانش برتر و ریشهدارتر است. بنابراین، از دیدگاه فارابی، علوم در خلأ قرار ندارند و نسبت مشخصی با یکدیگر دارند.
ابنسینا نیز در رساله «فی اقسام العلوم العقلیه» درباره غایت علوم بحث میکند و غایت علم را دستیابی به خیر، فضیلت و کمال میداند. او بر این باور است که علم باید به اخلاق و ارزشهای انسانی مرتبط باشد و در نهایت، هدف علم باید ارتقاء انسان و جامعه باشد.



