یونان؛ یکی از دوردستترین ساتراپیهای امپراتوری هخامنشی

کتاب «گذر از تاریخنویسی غربی» با عنوان فرعی ریشههای آفریقایی تمدن یونان و تاریخسازی برای یونان باستان، تألیف حمید شفیعزاده، به تازگی توسط انتشارات مانی منتشر شده است. این کتاب با بررسی نام «یونان» آغاز میشود و نویسنده در مقدمه به خوانندگان یادآوری میکند که مردمان سرزمین اِلادا، که ما آن را یونان مینامیم، خود به این کشور چنین نامی میدهند و انگلیسیزبانها آن را گریس و گاهی در منابع هلاس میخوانند. واژه یونان در زبانهای مختلفی از جمله فارسی، ترکی، عربی، هندی، ارمنی، آرامی، مالایی و اندونزیایی مورد استفاده قرار میگیرد. در گذشته، ایرانیان به ساکنان نواحی غربی ترکیه فعلی نزدیک به کشور گریس، ایونی یا یونی میگفتند. سرزمین واقعی یونان که در این کتاب به آن پرداخته شده، نوبه در جنوب شرقی مصر، شمال سودان و غرب حبشه است. در کتیبههای هخامنشی، به دلیل سلسله پادشاهی کوشا که یکی از ساتراپهای ایران بوده، به آن کوشیا یا کوش گفته میشد. بنابراین، برای جلوگیری از اشتباه در نامگذاری دو منطقهای که یونان نامیده میشوند، یعنی سرزمین نوبه در آفریقا و کشور گریس در اروپا، نویسنده به تناسب موضوع از نام گریس برای کشور اِلادا استفاده میکند. البته این قاعده همیشه رعایت نمیشود و گاهی به دلیل بار معنایی جمله و وفاداری به تاریخ، از نام یونان برای سرزمین گریس استفاده میشود.
نویسنده پس از بررسی جایگاه نوبه در نظر اندیشمندان و دانشمندان، به آن به عنوان مهمترین سرزمین آفریقا اشاره میکند: «در نقشههای قدیمی، سرزمین نوبه به عنوان مهمترین ناحیه آفریقا شناخته میشود. نقشههای نوبه در آفریقا تقریباً در تمام نقشهها از زمان بطلمیوس تا به امروز وجود دارد، اما در هیچ یک از صدها نقشهای که من مشاهده کردهام، نامی از منطقه یونان در اروپا وجود ندارد. نکته جالب این است که در تمامی نقشههایی که سرزمین نوبه را نشان میدهند، هیچ نامی از سرزمین یونان در ناحیهای که امروزه به آن یونان میگوییم و غربیان آن را گریس مینامند، وجود ندارد. این در حالی است که نقشههایی وجود دارد که سرزمین نوبه را به عنوان یونان معرفی کردهاند.» این موضوع نشاندهنده اهمیت سرزمین نوبه از دید تاریخنگاران و جغرافیدانان است. بسیاری از نقشههای قدیمی آفریقا از زمان بطلمیوس تنها شامل چند نام از مناطق آفریقا هستند که عمدتاً شامل لیبی، مصر، نوبه و اتیوپی میباشند. در تمامی این نقشهها، نام نوبه ذکر شده است، اما در مواردی حتی نام مصر یا لیبی یا اتیوپی نیز ذکر نشده است و این نشاندهنده اهمیت سرزمین نوبه در نظر تاریخنگاران و جغرافیدانان است.
حمید شفیعزاده در ادامه به فراعنه سیاه مصر، حکمرانان نوبیایی از سرزمین کوش میپردازد: «مصر باستان در دورهای از تاریخ خود تحت حکومت فراعنهای از سرزمین نوبه (کوش) قرار گرفت که به «فراعنه سیاه» مشهور شدند. این دوره که به عنوان دودمان بیست و پنجم مصر شناخته میشود، حدود یک قرن (از ۷۴۷ تا ۶۵۶ قبل از میلاد) به طول انجامید و در این مدت چندین فرعون نوبیایی بر مصر حکومت کردند. در اینجا به بررسی دقیق این فراعنه و دوران حکمرانی آنها میپردازیم. این موضوع نشاندهنده قدرت و علم و شکوه سرزمین نوبه است و اینکه این سرزمین صرفاً یک تمدن ضعیف نبوده، بلکه چنان قدرتی داشته که مصر را که در آن زمان امپراتوری و قدرت برتر بوده، شکست داده است. در برخی منابع، لشگریان نوبه به عنوان بسیار قدرتمند و با تسلیحات پیشرفته توصیف شدهاند.
نویسنده در ادامه به حفظ میراث نوبه توسط مسلمانان اشاره میکند: «تمدن نوبه به ویژه در دوران طلایی آتن در قرن ۵ قبل از میلاد و اسکندریه در قرن ۳ قبل از میلاد شاهد شکوفایی فلسفه، ریاضیات، پزشکی و نجوم بود. آثار فیلسوفانی مانند ارسطو، افلاطون، بقراط و جالینوس و دانشمندانی چون اقلیدس، بطلمیوس و ارشمیدس پایههای علوم غرب را بنا نهادند، اما با فروپاشی امپراتوری روم و آغاز قرون وسطی، اروپا به تاریکی وحشتناکی دچار شد. در این میان، تمدن اسلامی با ترجمه، تفسیر و توسعه این علوم، نه تنها آنها را از نابودی نجات داد، بلکه با نوآوریهای خود، دانش یونانی را به سطحی بالاتر ارتقا داد. سپس، این دانش غنیشده از طریق اندلس اسپانیای اسلامی، سیسیل و شرق مدیترانه به اروپا بازگردانده شد و جرقههای رنسانس علمی را روشن کرد. سیاستهای خلفای عباسی در قرن ۹ و تأسیس بیتالحکمه در بغداد از مهمترین عوامل گسترش ترجمه در تمدن اسلامی به شمار میرود.
حمید شفیعزاده در ادامه به سرزمین نوبه به عنوان ساتراپ ایران اشاره میکند: «طبق شواهد و اسناد فراوان، که البته صدها برابر آن توسط غربیها نابود شده است، سرزمین یونان یا همان نوبه در طول تاریخ جزئی از تمدن ایران بوده است که ساتراپ کوشیا به آن میگفتند و دلیل آن پادشاهی سلسله کوشا است که از سال ۱۰۷۰ قبل از میلاد تا سال بعد از ۳۵۰ میلاد در منطقه وسیعی از آفریقا حکومت میکردهاند. طبق اسناد موجود، تا اشغال غیرقانونی و غیرشرعی آفریقا توسط مسلمانان، یونان (نوبه) جزئی از حوزه حکومتی و تمدنی ایران محسوب میشده و خراجگذار ایران بوده است. ذکر این نکته خالی از لطف نیست که حدود ۱۷۰ سال مصر قسمتی از خاک ایران بوده است. ساتراپی کوش در دوره هخامنشی به عنوان یکی از ساتراپیهای دوردست امپراتوری هخامنشی شناخته میشد. داریوش یکم در کتیبههای خود، از جمله کتیبههای بیستون و شوش، به سرزمین کوش اشاره کرده و آن را بخشی از قلمرو خود ذکر میکند. کوشیان به عنوان یکی از اقوامی که خراج به دربار هخامنشی میپرداختند، شناخته میشدند و در برخی منابع آمده است که آنها طلا، عاج فیل، چوبهای گرانقیمت و بردگان را به عنوان خراج به شاهنشاه هخامنشی تقدیم میکردند. داریوش بزرگ در سازماندهی اداری خود، سیستم نظارتی دقیقی برای ساتراپیهای دوردست مانند کوش ایجاد کرد تا از شورش و عدم پرداخت خراج جلوگیری شود. این سیستم شامل ماموران اطلاعاتی بود که به عنوان «چشم و گوش شاه» عمل میکردند.
جندیشاپور به عنوان یکی از مراکز علمی و پزشکی مهم در دوره ساسانی شناخته میشد و برخی مورخان اشاره کردهاند که دانشمندان و پزشکان از مناطق مختلف از جمله مصر و نوبه کوش به این شهر میآمدند. در دوران خسرو انوشیروان، بیمارستان جندیشاپور به عنوان یکی از پیشرفتهترین مراکز پزشکی جهان شناخته میشد و احتمالاً از دانش پزشکی مصری و نوبایی نیز در آن استفاده میشد. اگرچه ارتباط مستقیم بین کوش و جندیشاپور در منابع موجود به وضوح ذکر نشده، اما با توجه به روابط تجاری و فرهنگی ایران با آفریقا، احتمال تبادل علمی و اقتصادی وجود دارد. منابع تاریخی و باستانشناسی کتیبههای هخامنشی از جمله مهمترین منابعی هستند که به وجود ساتراپی کوش اشاره دارند. در برخی متون تاریخی اسلامی نیز به روابط ایران با آفریقا اشاره شده، اما اطلاعات دقیقی درباره کوش در دوره ساسانی وجود ندارد.
در مجموع، نویسنده تلاش دارد تا با بررسی ریشههای آفریقایی تمدن یونان و تاریخسازی برای یونان باستان، به افشای بزرگترین و طولانیترین پروژه تاریخسازی در مورد تمدن یونان و روم باستان بپردازد. کتاب «گذر از تاریخنویسی غربی» با عنوان فرعی ریشههای آفریقایی تمدن یونان و تاریخسازی برای یونان باستان تألیف حمید شفیعزاده، با ۴۶۸ صفحه، شمارگان ۱۰۰ نسخه و بهای ۷۵۰ هزار تومان از سوی انتشارات مانی به بازار کتاب عرضه شده است.



