دلایل سقوط قاجاریه چه بود؟

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، خاندان قاجار در مقایسه با دیگر سلسلههای ایرانی، در زمان سقوط سلطنت خود، واکنشی منفعلانه از خود نشان دادند و تلاشهای شاه و ولیعهد برای مقابله با رضاخان با همکاری شخصیتهای برجسته این خاندان همراه نشد. روند قدرتگیری رضاخان و تلاش او برای تصاحب سلطنت به تدریج پیش رفت، اما خاندان قاجار در برابر تحولات سیاسی این دوره، واکنشی نامنظم و متفاوت از خود بروز دادند و در نهایت، این سلسله برخلاف دیگر حکومتها به سادگی تسلیم تغییر سلطنت شد. قاجارها در روزهای پایانی حکمرانی خود، از حمایت احمدشاه و ولیعهد دست کشیدند.
کتاب «سقوط خاندان قاجار» نوشته محمد محمودهاشمی و قباد منصوربخت، توسط نشر شرکت سهامی انتشار منتشر شده است. نویسنده در مقدمه این کتاب به این نکته اشاره میکند که اکثر سلسلههای حاکم بر این سرزمین، ریشههای ایلیاتی داشته و یا قدرت نظامی آنها بر اساس شمشیرهای قبایل بنا شده بود. بهطوری که دولتهای ماد، هخامنشی، اشکانی، غزنوی، آل زیار، آل بویه، سلجوقی، خوارزمشاهی، ایلخانی، تیموری، آققویونلو، قراقویونلو، صفویه، افشاریه، زندیه و قاجاریه یا با کمک نیروی نظامی قبایل به قدرت رسیدند و بر ایران حکومت کردند و یا برای مقابله با دشمنان از نیروی قبایل در سپاه خود بهره گرفتند.
در این راستا، قاجارها آخرین سلسلهای در تاریخ ایران بودند که حکومت را بر اساس قدرت ایلیاتی در دست گرفتند. اما سقوط سلسله قاجاریه در شرایطی رخ داد که با تمام سلسلههای قبلی ایران متفاوت بود. قاجارها با ایجاد اتحادی در میان ایل خود و نیروی نظامی ناشی از این انسجام، سالها بر ایران حکومت کردند. این سلسله بیش از یکصد و سی سال بر ایران حکمرانی کرد بدون آنکه ایلی دیگر بتواند سلطنت قاجارها را به خطر بیندازد. قاجارها با استفاده از نیروی نظامی و تدبیر در پخش شدن ایل و خاندان قاجار در ایران و واگذاری حکومت نواحی مختلف به قاجارها، به خوبی توانستند از عهده مهار ایلات و عشایر ایران برآیند.
در دوره استقرار و تثبیت، قاجارها خطر بالقوه را در ایلهایی میدیدند که میتوانستند برای آنها دردسرساز شوند. به همین دلیل، تعدد فرزندان شاه و خاندان قاجار، پراکندگی آنها در سرتاسر ایران و ازدواج اعضای خاندان سلطنتی با دختران سران ایلات و عشایر، امکان کنترل ایران را برای شاه قاجاری فراهم میساخت. در دوره زوال و تغییر سلسله قاجاریه، ایلهای رقیب خطر اصلی برای موجودیت این سلسله نبودند. خطرها از نوع دیگری بودند و زمینههایی جدا از تجربه تاریخی ایران سنتی داشتند. خطر اصلی در ابتدا از سوی تحولخواهان بود که حکمرانی استبدادی را برای اداره کشور ناکارآمد میدانستند، اما در نهایت گروهی که توانستند سلطنت قاجاریه را براندازند، نیرویی نظامی بودند که به شیوه و سبک جدیدی شکل گرفتند تا حافظ سلطنت شاه قاجاری باشند.
شاهان قاجاری در دوره زوال سلطنت، شبها با آرامش سر بر بالین میگذاشتند، زیرا قوای قزاق بیدار و مراقب جان قبله عالم و حافظ امنیت سلسله قاجاریه بودند. اما همین نیرویی که از طرف شاه قاجاری برای خاموش کردن صدای تحولخواهان و اصلاحطلبان به کار گرفته شد، خود بلای جان جانشینش شد و با کمک و تایید بریتانیا، همسایه قدرتمند جنوبی، دست به کودتا زد و رضاخان از میان قراقها به پاخاست و مدعی سلطنت احمدشاه، وارث تاج و تخت خاقان مغفور شد. قاجارها که به مدت طولانی در ایران به حکومت پرداختند و مخالفان سنتی خود را به خوبی مهار کردند، در شرایط جدید کارآیی خود را از دست دادند و در برابر اقدامات مرحله به مرحله رضاخان برای قبضه قدرت، به شکلی فلج شده بودند که واکنش موثری از خود نشان ندادند.
محمد محمود هاشمی برای شرح موضوع در سه بخش اصلی به بررسی نقش انسجام قاجارها در کسب و استمرار قدرت سیاسی، عوامل و روند ضعف خاندان قاجار در عرصه سیاسی و نظامی و بحران قدرت قاجار و تغییر سلطنت میپردازد. مولف کتاب «سقوط خاندان قاجار» در فصل سوم به جنبش مشروطه به عنوان یکی از دلایل روند انحطاط قدرت و فروپاشی انسجام خاندان قاجار اشاره میکند: «اولین زورآزمایی مردم با سلطنت استبدادی قاجار در جنبش تنباکو بود. مردم با موفقیت توانستند شاه را وادار کنند تا امتیاز انحصار توتون و تنباکو به یک شرکت بریتانیایی را لغو کند. الغای امتیاز تنباکو به شرکت رژی نتایج قابل ملاحظهای داشت. به حیثیت بریتانیا به خاطر الغای قرارداد لطمه وارد شد و انزجار ملت از ناصرالدین شاه عیان گردید. ایران به جای پانصد هزار لیره غرامت که میبایست پرداخت میکرد، گمرک جنوب را به گرو گذاشت. ایستادگی مردم برای اولین بار در برابر حکومت قاجاری ثمر داد و مردم موفق شدند تا سلطنت مستقله ناصری را به تمکین وادارند. اتفاق بعدی ترور ناصرالدین شاه به دست میرزا رضا کرمانی بود. با این عمل میرزا رضا کسی را از میان برداشت که در اواخر سلطنتش با شدت عمل با هرگونه اصلاحاتی مخالفت میکرد و هر اندیشه جدیدی را با بیرحمی و بدون انعطاف سرکوب مینمود. ناصرالدین شاه هر حرکت و اندیشه نویی را برنمیتابید، ولی رفتار مظفرالدین شاه به تندی پدرش نبود. با این وجود، او نیز در سرکوب نواندیشانی که سلطنت قاجاریه را به خطر میانداختند، همان رفتار را در پیش میگرفت.
سستی مظفرالدینشاه سبب شد که خاندان قاجار بهویژه اطرافیان شاه پس از رسیدن مظفرالدینشاه به سلطنت، میدان بازتری برای تاخت و تاز پیدا کنند و شروع به گرفتن مشاغل و پرکردن جیبهای خود کنند. اولین نفر آنها شاهزاده عبدالحسین میرزا فرمانفرما، داماد زیرک و باهوش مظفرالدینشاه بود: «فرمانفرما پس از آنکه سوار کار شد به کلیه امور دولتی از لشکری و کشوری مداخله میکرد و هر که را میخواست شغل میداد و هر که را میخواست از عمل بازمیداشت… از این ممر در این مدت قلیل برد، چنانکه خود در مجلسی به نظامالسلطنه گفته بود که من در این مدت وزارت قریب ششصد هزار تومان فایده بردهام و کسی از من نپرسید.» دیگر عضو خاندان قاجار که در دوره مظفری به مناصب بالا دست یافت، شاهزاده عبدالمجیدمیرزا عینالدوله، دیگر داماد شاه بود. چهار تن از فرزندان مظفرالدین شاه در دوره او مصدر امور شدند و در دوره فروپاشی انسجام قاجار و تغییر سلطنت، از جمله نقشآفرینان بودند. اولین آنها محمدعلی میرزا ولیعهد مظفرالدین شاه بود. سفیر انگلیس در دوره مظفری برداشت خود را از او چنین مینویسد: «والا حضرت گرچه مثل تمام اولاد طبقه اشراف ایران بینهایت مودب و خوشبرخورد بود، ولی در ضمن نخستین ملاقاتم با وی (در تبریز) به این نتیجه رسیده بودم که این شاهزاده قاجار به عکس پدر، جوانی است سنگدل و خشن که از حیث تربیت و شئون اکتسابی ابدا به پای پدر نمیرسد.» سالارالدوله، شعاعالسلطنه و عضدالسلطان دیگر فرزندان مظفرالدین شاه بودند و دو نفر اولی در حوادث انقلاب مشروطه و در فروپاشی انسجام قاجار نقش داشتند. همچنین شاهزاده نصرتالسلطنه و ناصرالدینمیرزا به همراه عضدالسلطان در دوران تغییر سلطنت در جهت حفظ سلطنت قاجار تلاش کردند. شاهزاده سلطان مسعود میرزا ظلالسلطان پس از به سلطنت رسیدن مظفرالدینشاه پیام تملقآمیزی برای برادر فرستاد و خود را نوکر خانهزاد مظفرالدینشاه خواند، شاه جدید هم او را در حکومت اصفهان ابقا کرد. شاهزاده کامران میرزا علیرغم آنکه پدر زن محمدعلی میرزا بود، ولی مورد بیمهری مظفرالدینشاه قرار گرفت و مقام و منصبی به دست نیاورد. در دوره مظفرالدینشاه، فرزندان، دامادها و برادران شاه هر کدام به نوبه خود در طی جنبش مشروطه نقشی را بازی کردند که در جهت فروپاشی انسجام قدرت قاجار بود.
کتاب «سقوط خاندان قاجار» نشان میدهد که رفتار متفاوت و متضاد قاجاریان در برابر سقوط سلطنت، ریشه در از میان رفتن اتحاد و انسجام آنها و در کنار آن تضعیف قدرت سیاسی و نظامیشان داشت. خاندان قاجار با تن دادن به نوسازی ناخواسته و ناتوانی در ادامه دادن این نوسازی، به تدریج از عرصههای متعدد قدرت کنار زده شدند و در دوره قدرتگیری چهار ساله سردار سپه قادر به مقاومت موثر در برابر وی نبودند. منابع مورد استفاده مولف، ضمائم و برخی از اسناد و عکسهای مرتبط با موضوع نیز در پایان کتاب قرار گرفته است. کتاب «سقوط خاندان قاجار» تألیف محمد محمودهاشمی و قباد منصوربخت با ۵۲۶ صفحه، شمارگان ۵۰۰ نسخه و بهای ۴۷۵ هزار تومان از سوی نشر شرکت سهامی انتشار به بازار کتاب عرضه شده است.



