فردوسی، میراث کهن ایران را به هنری جاودانه بدل کرد

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، نشست «داستان در شاهنامه» به همت گروه داستان فارسی خانه فرهنگ گیلان با حضور جمعی از نویسندگان و علاقهمندان به ادبیات فارسی در فضایی دوستانه و ادبی در عمارت خانه فرهنگ گیلان برگزار گردید.
گیتی تجربهکار، استاد ادبیات فارسی دانشگاه گیلان و پژوهشگر سرودههای شاهنامه فردوسی، در این نشست به بررسی جایگاه شاهنامه در فرهنگ و ادبیات ایران پرداخت و گفت: شاهنامه، حماسهای منظوم با نزدیک به پنجاه هزار بیت است که نه تنها تاریخ اساطیری ایران را روایت میکند، بلکه نمایانگر فرهنگ، خرد و اخلاق ایرانی نیز میباشد.
وی با تأکید بر پیشینه داستانهای شاهنامه افزود: فردوسی آفریننده تمامی داستانهای این اثر نیست، بلکه با استفاده از منابع کهن، آنها را بازآفرینی کرده و به نظم درآورده است. از جمله این منابع میتوان به «خداینامه» به زبان پهلوی و «شاهنامه ابومنصوری» اشاره کرد که در اختیار فردوسی قرار داشتهاند.
تجربهکار ادامه داد: بنابراین، هنر فردوسی تنها در نقل داستانهای کهن خلاصه نمیشود، بلکه در شیوه پرداخت، زبان، شخصیتپردازی و تبدیل این میراث کهن به اثری ماندگار و هنری نیز تجلی مییابد.
این استاد دانشگاه، خرد، نیکی و راستی را سه محور اساسی در بسیاری از داستانهای فردوسی دانست و بیان کرد: فردوسی قهرمانان خود را با خرد و دانایی میآراید و در سراسر شاهنامه، نیکیکردن و نیکنامی جایگاه ویژهای دارد.
به گفته وی، در سراسر شاهنامه و بهویژه در بخش پهلوانی، نوعی نبرد بنیادین میان نیروهای اهورایی و اهریمنی وجود دارد؛ نبردی که میتوان آن را در تقابل راستی و دروغ، نیکی و بدی و خرد و جهل مشاهده کرد و در بخش اساطیری شاهنامه نیز رویارویی میان دیوان و آدمیان از عناصر مهم داستانهاست.
وی به داستانهای عاشقانه شاهنامه نیز اشاره کرد و خاطرنشان ساخت: بسیاری از زیباترین روایتهای عاشقانه در بخش پهلوانی قرار دارند؛ داستانهایی که در آنها حماسه با عشق و دلدادگی درهم میآمیزد و داستان زال و رودابه، رستم و تهمینه، بیژن و منیژه و سیاوش و فرنگیس از جمله این روایتها هستند. همچنین در بخش تاریخی، داستان خسرو و شیرین نمونهای برجسته از پیوند عشق، روایت و تاریخ به شمار میرود.
تجربهکار شاهنامه را نه تنها مجموعهای از داستانهای پهلوانی و تاریخی، بلکه اثری دانست که به دلیل گستره زمانی، شخصیتپردازی عمیق و توجه به روح و روان قهرمانان، میتواند در کنار اثرگذارترین رمانهای جهان قرار گیرد.
وی ادامه داد: فردوسی با زبانی ساده و روان، شخصیتهای خود را از درون به خواننده معرفی میکند و حالات روحی، تردیدها، انتخابها و کشمکشهای آنان را به تصویر میکشد.
تجربهکار با اشاره به توانایی فردوسی در توصیف صحنههای رزم و بزم گفت: گویی شاعر با قلمموی واژگان، صحنههای پرشور شاهنامه را نقاشی میکند. از همین رو، خواننده تنها یک روایت را دنبال نمیکند، بلکه در برابر تصاویری زنده از میدان نبرد، جشن، سوگ، عشق و اندوه قرار میگیرد.
این شاهنامهپژوه، موسیقی شعر فردوسی و هماهنگی شگفتانگیز میان آوای واژگان و معنای آنها را از دیگر ویژگیهایی دانست که به روایتهای این مجموعه کهن، قدرت و تأثیرگذاری بیشتری بخشیده است.
وی در بخش دیگری از سخنانش تأکید کرد: شاهنامه را میتوان داستان زندگی دانست؛ داستانی با تمام فراز و فرودهای آن و در این نگاه، قهرمانان شاهنامه نیز انسانهایی صرفاً اسطورهای و دور از تجربه انسانی نیستند، بلکه با عشق، ترس، تردید، خشم، امید، شکست و انتخابهای دشوار مواجهاند و همین وجه انسانی است که سبب میشود داستانهای شاهنامه پس از گذشت قرنها همچنان برای خواننده امروز جذاب و قابل تأمل باشند.
استاد دانشگاه گیلان در تحلیل داستان رستم و سهراب، به یکی از تراژیکترین موقعیتهای شاهنامه اشاره کرد و خاطرنشان ساخت: در نبرد میان رستم و سهراب، در دل رستم نوری برای شناخت سهراب روشن شده بود، اما در نهایت، تعلق خاطر او به ایران، میهن و آب و خاکش بر این شناخت غلبه کرد و همین تقابل میان عاطفه فردی و وظیفه نسبت به میهن، داستان رستم و سهراب را به یکی از عمیقترین و ماندگارترین تراژدیهای ادبیات فارسی تبدیل کرده است.
حاضران در این نشست نیز با پرداختن به شیوه داستانپردازی فردوسی، این اثر را نهتنها حافظ بخش مهمی از اسطوره، تاریخ و فرهنگ ایرانی، بلکه کتابی دانستند که پس از گذشت بیش از یکهزار سال، همچنان میتواند درباره انسان، انتخاب، عشق، اخلاق، خرد و سرنوشت با مخاطب امروز سخن بگوید.



