ناصرالملک؛ «دولتمردی که وفاق و اعتماد ملی را بنا نهاد»

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، نشست «ناصرالملک؛ صدایی که شنیده نشد» با هدف بررسی زندگی و جایگاه ناصرالملک، یکی از چهرههای سیاسی و فرهنگی دوره مشروطه، برگزار گردید. در این نشست، داریوش رحمانیان، علیرضا ملاییتوانی و مجید تفرشی به صورت آنلاین به تحلیل ابعاد مختلف زندگی، اندیشه و تأثیر ناصرالملک در تحولات سیاسی و اجتماعی ایران پرداختند. میثم امانی دبیری این نشست را بر عهده داشت. این برنامه با همکاری سازمان جهاد دانشگاهی تهران و مرکز توانمندسازی حاکمیت و جامعه و موسسه کار و تامین اجتماعی برگزار شد.
ناصرالملک، ابوالقاسم خان قراگوزلو همدانی، در شورین، سنگستان همدان به دنیا آمد. او نوه محمودخان ناصرالملک و از خاندان قراگوزلوهای کبودراهنگ به شمار میرفت. ناصرالملک یکی از رجال برجسته دوره قاجار و نخستین ایرانی تحصیلکرده در دانشگاه آکسفورد بود. او به عنوان سیاستمدار، مترجم و نخستین وزیر مالیه ایران نقش مؤثری در تحولات عصر مشروطه ایفا کرد. ناصرالملک تحصیلات عالی خود را در کالج بالیول دانشگاه آکسفورد انگلستان گذراند و در جریان سفر دوم ناصرالدینشاه به اروپا به لندن رفت و در این دانشگاه تحصیل کرد. او همکلاسی سر ادوارد گری، که بعدها وزیر خارجه انگلستان شد، بود. پس از پایان تحصیلات، مدتی به عنوان وابسته سفارت ایران در لندن مشغول به کار شد و سپس به ایران بازگشت. ناصرالملک در تاریخ سیاسی ایران اواخر قاجار جایگاه ویژهای داشت و از معدود رجال ایرانی بود که هم آموزش غربی و هم تجربه اجرایی را توأمان داشت. نقش او پیچیده بود؛ او هم یکی از نخستین چهرههای اصلاحطلب و مدرنیست بود و هم منتقد جدی مشروطهخواهی زودهنگام. او تجربه و شناختش از غرب را به عنوان ابزاری برای انتقاد از شرایط فرهنگی و اجتماعی ایران به کار گرفت.
مجید تفرشی، تاریخنگار و پژوهشگر امور بینالملل، در این نشست گفت: «من سالهاست به زندگی و کارنامه ناصرالملک علاقهمندم. دوستی با یکی از نوادگان ناصرالملک دارم که اکنون در سنین کهولت است و این دوستی همچنان ادامه دارد. به نظر من، زندگی و کارنامه ناصرالملک از جهات مختلف اهمیت دارد و برای درک اهمیت او در تاریخ ایران باید به عمق شخصیتش پی ببریم.» او افزود: «چند برهه از زندگی ناصرالملک برای من اهمیت ویژهای دارد. یکی از این دورهها به سفر دوم ناصرالدینشاه به فرنگ بازمیگردد که آخرین سفر او به بریتانیا بود. در آن زمان، سفیر ایران در بریتانیا میرزا ملکمخان بود و ناصرالدینشاه متقاعد شد ناصرالملک برای ادامه تحصیل در بریتانیا بماند.»
تفرشی ادامه داد: «ورود ناصرالملک به دانشگاه آکسفورد یک اتفاق تاریخی بود؛ زیرا او نخستین ایرانی و نخستین مسلمان بود که وارد این دانشگاه شد و این تحصیلات زمینهساز تسلط او بر زبان و ادبیات انگلیسی و آشنایی با علوم جدید شد. پس از پایان تحصیلات، به عنوان دیپلمات جوان در لندن خدمت کرد و همکلاسیهای او شامل سر ادوارد گری و سیسیل اسپرینگ رایس بودند که همگی در سرنوشت سیاسی ایران نقشآفرین بودند. نامهای از ملکمخان به ناصرالدینشاه وجود دارد که در آن، ملکم تلاش کرده اهمیت تحصیل در آکسفورد را برای شاه توضیح دهد و به اهمیت حضور ناصرالملک در این دانشگاه و آینده ایران اشاره کرده است. تحصیل ناصرالملک در آکسفورد در ایران نیز بازتاب گستردهای داشت و برخی از رجال ایرانی از ناصرالدینشاه درخواست کردند که فرزندانشان را برای ادامه تحصیل به بریتانیا بفرستند، اما شاه با این درخواستها مخالفت کرد.
تفرشی در ادامه به برکناری و تبعید ناصرالملک در آستانه به توپ بستن مجلس اشاره کرد و گفت: «در سالهای مشروطیت، ناصرالملک چندین مقام وزارتی را به دست آورد و در کابینههای پس از مشروطه حضور داشت. یکی از مقاطع مهم زندگی او، به شرایط پس از مرگ مظفرالدینشاه و آغاز سلطنت محمدعلیشاه مربوط میشود. او تلاش میکرد میان مشروطه و سیاست محمدعلیشاه نوعی توازن برقرار کند. پس از ترور میرزا علیاصغرخان اتابک، محمدعلیشاه پذیرفت ناصرالملک را به ریاست دولت منصوب کند، اما این انتخاب نتوانست تنشها را کاهش دهد.
ناصرالملک، که تحصیلکرده آکسفورد بود، پس از خروج از سیاست به ترجمه آثار کلاسیک، از جمله آثار شکسپیر، پرداخت. او دو نمایشنامه از شکسپیر را به فارسی ترجمه کرد که نخستین بار به همت پسرش، حسینقلی قراگوزلو، در سال ۱۳۳۷ در پاریس منتشر شد. همچنین دخترش با حسین علا، نخستوزیر و دیپلمات برجسته، ازدواج کرد و نوهاش، دکتر فریدون علا، از مفاخر علمی ایران و بنیانگذار سازمان انتقال خون است.
علیرضا ملاییتوانی در ادامه به شخصیت مناقشهآمیز ناصرالملک اشاره کرد و گفت: «او در دورهای مهم از تاریخ ایران فعالیت کرد و در سه مسند وزارتی، صدارت و نیابت سلطنت نقشآفرین بود. آیا میتوان زندگی و فعالیت سیاسی ناصرالملک را در یک چارچوب مفهومی توضیح داد؟ یکی از مفاهیم پیشنهادی، «دولتمرد میانجی» است. آیا میتوان ناصرالملک را دولتمردی میانجی دانست؟ من فکر میکنم این تعبیر درست است، اما میتوان مفاهیم دیگری نیز به آن افزود. ناصرالملک را باید به عنوان یک «دولتمرد وفاقساز» و «اعتمادساز ملی» نیز در نظر گرفت. این ویژگیها در سطوح مختلف فعالیت او قابل بررسی است.
ملاییتوانی در ادامه ویژگیهای یک دولتمرد میانجی را برشمرد و گفت: «یک دولتمرد میانجی باید به شرایط جهانی آگاه باشد، مسائل تاریخی کشور خود را بشناسد و نسبت به ظرفیتها و تنگناهای موجود شناخت داشته باشد. او باید بتواند در شرایط خاص میان نیروهای اجتماعی نقش میانجی ایفا کند و از خشونت پرهیز کند. ایفای چنین نقشی در تاریخ معاصر ایران که عرصه حرکتهای افراطی بوده، کار آسانی نیست، اما ضروری است.»



