آموزش و فناوریچهره های ماندگار

زندگی در ریتم چاپخانه

سرویس فرهنگ و نشر پایگاه خبری الفبای رشد _ ساره گودرزی: حیاط چاپخانه در سکوتی آرام به سر می‌برد. در گوشه‌ای از حیاط، درختان پرتقال و گردو به چشم می‌خورند و درختان افرا که بیش از بیست سال سن دارند، به سمت آسمان قد کشیده‌اند. نسیمی ملایم از میان برگ‌های درختان عبور می‌کند. اما در سوله‌های چاپ و صحافی، صدای ماشین‌ها همچنان بخشی از زندگی روزمره این مکان است؛ صدایی که برای «منصور دادوند» تنها صدای یک دستگاه صنعتی نیست، بلکه صدای بیش از ۶۰ سال زندگی اوست. او به یکی از ماشین‌ها نزدیک می‌شود، دستش را بر روی بدنه آن می‌کشد و لحظاتی به آن خیره می‌ماند. این همان دستگاهی است که سال‌ها پیش، نخستین ماشین چاپخانه «چکاد» بود؛ ماشینی که در روزهای سخت، همدم تنهایی‌ها و نگرانی‌های او شد. لبخندی کمرنگ بر لب می‌آورد و می‌گوید: «بسیاری از اوقات که خسته می‌شدم، به سراغ ماشین می‌رفتم و مانند اپرای کوراغلو، برایش صحبت می‌کردم و می‌خواندم. به او می‌گفتم تو مرا از این شرایط نجات بده، من هم همیشه مراقبت می‌کنم.» حالا سال‌ها از آن روزها می‌گذرد. چاپخانه بزرگ‌تر شده، دستگاه‌های جدیدی به آن اضافه شده و تعداد کارگران افزایش یافته است، اما آن ماشین هنوز در گوشه‌ای از چاپخانه ایستاده است؛ تمیز و مرتب، درست مانند روزهایی که صاحبش به او قول داده بود هرگز او را رها نکند.

منصور دادوند در خانواده‌ای با هشت پسر در بخش مهربان کبودرآهنگ به دنیا آمد. در سال ۱۳۴۸ خانواده‌اش به تهران مهاجرت کردند. برادرانش به بازار لوازم یدکی خودرو روی آوردند، اما منصور نوجوان، مسیر دیگری را انتخاب کرد؛ مسیری که قرار بود تمام زندگی‌اش را تحت تأثیر قرار دهد. او در ۱۶ سالگی به توصیه یکی از بستگان، وارد چاپخانه «رنگین» در خیابان سپهسالار شد. این تجربه نخستین کار او در حوزه صحافی بود؛ جایی که در کنار کار، با دنیای چاپ و نشریات نیز آشنا شد. یکی از خاطرات ماندگار آن روزها، چاپ مجله «توفیق» بود. او با هیجان از آن روزها یاد می‌کند: «این نشریه هر دوشنبه منتشر می‌شد و کار من این بود که پای دستگاه لترپرس، با سوزن فرم‌ها را تنظیم می‌کردم.» اما «توفیق» تنها یک نشریه معمولی نبود. طنز و فکاهی آن بارها موجب توقیفش می‌شد و همین موضوع، کار چاپخانه را نیز تحت تأثیر قرار می‌داد. دادوند می‌گوید که گاهی چند ساعت پس از چاپ، کارکنان همچنان در چاپخانه می‌ماندند تا صفحه توقیف‌شده را تغییر دهند و مطلب دیگری جایگزین کنند.

یک سال بعد، چاپخانه رنگین را ترک کرد و به چاپخانه «بازرگانان» در خیابان جمهوری رفت و کمی بعد، به چاپخانه «پایا» در حوالی میدان بهارستان منتقل شد؛ جایی که صحافی را به‌صورت حرفه‌ای‌تر ادامه داد. اما راه همیشه هموار نبود. گاهی موعد دستمزد می‌رسید و پولی برای کرایه خانه در جیبش نبود. یک شب که کار تا حدود ۱۱ شب طول کشیده بود، به پنج‌زار پول نیاز داشت تا بتواند سوار ماشین شود، اما هنوز دستمزدش را دریافت نکرده بود. تصمیم گرفت پیاده به خانه برود. از بهارستان تا وحیدیه را پیاده طی کرد تا به خانه برسد. سال‌ها بعد، همین نوجوان صحاف به یکی از نیروهای ماهر چاپ تبدیل شد. حوالی سال‌های ۱۳۴۹ و ۱۳۵۰، زمانی که در چاپخانه پایا کار می‌کرد، حقوقش به ماهی ۱۸ تومان رسید و تقریباً همه کارها را انجام می‌داد؛ از بروشور و جعبه گرفته تا کتاب. حتی ناهارهای ساده کارگری نیز بخشی از خاطرات آن روزهاست. ظهرها کارگران پول‌هایشان را روی هم می‌گذاشتند و از چلوکبابی جوانان در ابتدای خیابان سپهسالار کباب می‌گرفتند. ظرف‌های روحی پر از برنج و کباب می‌آمد و خستگی نیمه روز را از تنشان بیرون می‌کرد. در کنار کار، درس هم می‌خواند؛ در مدرسه‌ای شبانه در خیابان ظهیرالاسلام. اما فوتبال نیز جای خود را داشت. گاهی صبح زود، بعد از شب‌هایی که تا سه صبح سر کار بودند، با دوستانش به امجدیه می‌رفتند، فوتبال بازی می‌کردند، دوشی می‌گرفتند و دوباره به چاپخانه برمی‌گشتند و زندگی برای او ترکیبی از کار، یادگیری، فوتبال و تلاش برای ساختن آینده بود.

سال ۱۳۵۳ به خدمت سربازی رفت و دو سال بعد دوباره به چاپخانه پایا برگشت. اما شرایط تغییر کرده بود. خانواده‌اش به همدان بازگشته بودند و او باید زندگی مستقل را تجربه می‌کرد. حقوقش پیش از سربازی به ۲۵۰ تا ۳۰۰ تومان رسیده بود، اما پس از بازگشت، درخواست حقوق ۱۵۰۰ تومانی کرد؛ رقمی که مدیریت چاپخانه با آن موافقت نکرد. بنابراین به همدان رفت و در چاپخانه «میهن» مسئول صحافی شد. پنج سال در آنجا ماند. در سال ۱۳۶۰، با تعطیلی چاپخانه، دوباره به تهران برگشت؛ این بار به چاپ «آذر» در حوالی ایرانشهر و سپس سازمان چاپ کتاب‌های درسی در جاده کرج. در اینجا بود که مسیر حرفه‌ای او تغییر کرد. از صحافی فاصله گرفت و به پای ماشین‌های چاپ ایستاد؛ ابتدا دستگاه دو رنگ و سپس چهاررنگ. یکی از مهم‌ترین اتفاق‌های زندگی حرفه‌ای‌اش در همین دوران رقم خورد. دستگاه «رولند» جدیدی به سازمان آمده بود که خیلی زود دچار ایراد فنی شد. دادوند با تکیه بر تجربه‌اش به سراغ دستگاه رفت و آن را تعمیر کرد. اما وقتی دکمه استارت را زد، برق ماشین قطع شد. او باز هم عقب ننشست. دستگاه را دوباره تعمیر کرد و چون مسئولیت ماشین را داشت، باید کار را تا هفت صبح تحویل می‌داد. پنج دسته ورق چید، ماشین را روشن کرد و کار را آغاز کرد. صبح که رسید، کار آماده تحویل بود؛ اتفاقی که همکارانش را شگفت‌زده کرد.

دو سال بعد، از سازمان چاپ کتاب‌های درسی بیرون آمد و به چاپخانه «ایران‌چاپ» روزنامه اطلاعات رفت. آنجا نیز دستگاه و کار برای او تنها وسیله‌ای برای دریافت دستمزد نبود، بلکه عادت داشت آخر وقت، ماشین را تمیز و سرویس کند. کاغذهای کاهی که آن روزها برای چاپ مجلات استفاده می‌شدند، گرد و خاک زیادی داشتند و این خاک بر روی مرکب و کیفیت عکس‌ها تأثیر می‌گذاشت. دادوند با پمپ باد و پیستوله نفت به سراغ ماشین می‌رفت، آن را تمیز می‌کرد، گریس‌کاری و سرویس می‌کرد و برای روز بعد آماده نگه می‌داشت. او از نسلی می‌گوید که رابطه‌اش با دستگاه و محل کار، فراتر از ساعت کاری بود: «کارگران فقط به فکر مزد نبودند، حس تعهد به دستگاه و چاپخانه‌ای که در آن کار می‌کردند داشتند. هر استادکاری با جان و دل به کارگر آموزش می‌داد.» در سال ۱۳۷۰، یک ماشین چهاررنگ از شرکت هایدلبرگ خریداری شد و دادوند به‌عنوان نیروی کمکی کنار استادکار دستگاه ایستاد؛ اما مانند همیشه، کار برایش تنها کار نبود. تنظیم، تمیزکاری و شناخت دقیق ماشین را یاد گرفت و تجربه اندوخت.

اما نوبت به مهم‌ترین تصمیم زندگی حرفه‌ای‌اش رسید. در سال ۱۳۶۹ وزارت فرهنگ در فراخوانی اعلام کرد افرادی که سابقه کار در صنعت چاپ دارند، می‌توانند برای دریافت جواز چاپخانه اقدام کنند. دادوند همان سال نام‌نویسی کرد و چهار سال بعد، در سال ۱۳۷۳، سرانجام جواز چاپخانه‌اش را دریافت کرد. نام چاپخانه را «چکاد» گذاشت؛ واژه‌ای برگرفته از شاهنامه و به معنای قله. او می‌گوید: «همیشه آدم بلندپروازی بودم و هدفم از انتخاب این نام روشن بود؛ می‌خواستم چکاد، قله چاپ ایران شود.» اما رسیدن به قله آسان نبود. آن زمان دلار ۱۷۰ تومان بود. با گرفتن جواز، باید دستگاه خریداری می‌کرد. کمی بعد قیمت دلار به ۳۰۰ تومان رسید و قیمت‌ها افزایش یافت، اولین کاری که کرد به دنبال وام بانکی رفت. دادوند با یکی از دوستانش شریک شد و نخستین دستگاه چاپخانه را خرید؛ یک دستگاه دوورقی تک‌رنگ که ۱۰۷ میلیون تومان قیمت داشت و ۶۸ میلیون تومان آن از وام بانکی تأمین شد. چاپخانه تازه داشت جان می‌گرفت که شریکش ورشکست شد و اصرار داشت دستگاه فروخته شود تا بدهی‌هایش را پرداخت کند. دادوند اما زیر بار نرفت. سرانجام با معرفی یکی از دوستان، با ناشری شناخته‌شده در حوزه کتاب‌های کمک‌آموزشی آشنا شد و آن ناشر سهم شریک را خرید. مسیر ادامه پیدا کرد؛ با سختی، با بدهی، با نگرانی و البته صبر. دادوند امروز وقتی از آن سال‌ها صحبت می‌کند، نه از شکست‌ها گلایه می‌کند و نه از دشواری‌ها شکایت. او می‌گوید: «در این سال‌ها تنگناهای مالی زیاد بود، سختی زیاد بود، ولی صبر کردم، ایستادم، اعتماد کردم چون به کارم و راهی که در آن هستم اعتقاد داشتم.»

چکاد حالا دیگر آن چاپخانه کوچک روزهای نخست نیست. دو کارگر اولیه جای خود را به ۵۵ نفر داده‌اند و دستگاه‌های مختلفی به مجموعه اضافه شده‌اند؛ از دستگاه دو رنگ و ماشین چهاررنگ گرفته تا تجهیزات صحافی، مفتول‌زنی و ماشین چهارونیم‌ورقی. با این حال، در میان همه این دستگاه‌ها، دل دادوند هنوز پیش همان ماشین دوورقی تک‌رنگ است؛ همان دستگاهی که روزهای سخت آغاز کار را با او گذرانده است. سال‌هاست که دستگاه‌های جدیدتری به چاپخانه اضافه شده‌اند و او برای خرید ماشین به آلمان و لهستان سفر کرده، اما آن ماشین قدیمی هنوز در چاپخانه مانده است. قولی که سال‌ها پیش به آن داده بود، هنوز پابرجاست. او در سال ۱۳۶۲ ازدواج کرد و صاحب یک پسر و یک دختر شد. پسرش نیز راه پدر را ادامه داده، هرچند معتقد است کسب‌وکارهای دیگری می‌توانند سود بیشتری داشته باشند. اما منصور دادوند همچنان همان راهی را می‌رود که از نوجوانی انتخاب کرده است، چون برای او چاپ تنها یک حرفه نیست؛ بخشی از هویت اوست. او می‌گوید: «کار جوهره آدم را می‌سازد و آدم را شکوفا می‌کند. هر روز با آدم‌های جدید و تجربه‌های جدید روبه‌رو می‌شوی. من فکر می‌کنم همه رشته‌ها عیاری از هنر دارند، چاپ هم اگرچه با رنگ و جلد و عشق همراه است، اما همه هنر است.

او از سختی عبور کرد نه از رویا حرف‌هایمان را در دفتر چاپخانه و با یک سینی و دو فنجان چای ادامه می‌دهیم، بیرون، صدای دستگاه‌ها همچنان در رفت‌وآمد است؛ صدایی که برای منصور دادوند دیگر بخشی از پس‌زمینه زندگی نیست، بلکه ضرب‌آهنگ روزهای اوست. سال‌هاست با همین صدا بیدار شده، با همین صدا خسته شده و گاهی برای آرام کردن خستگی‌هایش، به سراغ ماشین قدیمی‌اش رفته و با آن صحبت کرده است. در چهره‌اش هنوز می‌توان رد آن نوجوان شانزده‌ساله را دید؛ همان پسری که روزی با دستمزد کم، در چاپخانه‌ای در خیابان سپهسالار ایستاد و آرام‌آرام از صحافی به پای دستگاه‌های چاپ رسید. موهایش سفید شده، اما وقتی از ماشین‌ها و اولین روزهای کارش صحبت می‌کند، برق آشنایی در چشم‌هایش می‌دود؛ گویی بخشی از جوانی‌اش هنوز میان نوردها، کاغذها و بوی مرکب جا مانده است. منصور دادوند از آن آدم‌هایی است که سختی را بیشتر از آنکه روایت کند، زندگی کرده‌ است. از شب‌هایی که تا صبح پای دستگاه مانده، از روزهایی که دستمزدش دیر شده، از پیاده‌روی طولانی برای رسیدن به خانه، از تنگناهای مالی چاپخانه می‌گوید، اما در هیچ‌کدام اثری از گلایه نیست. انگار برای او سختی‌ها هم بخشی از مسیر بوده‌اند؛ چیزی که باید از میانش عبور می‌کرد، نه چیزی که قرار باشد او را متوقف کند. و شاید همین روحیه است که در تمام زندگی‌اش تکرار می‌شود؛ ایستادن. وقتی دستگاه خراب شد، ایستاد و تعمیرش کرد؛ وقتی پول نداشت، کار کرد؛ وقتی شریکش ورشکسته شد، راه دیگری پیدا کرد و وقتی چاپخانه هنوز یک رؤیا بود، برایش نامی انتخاب کرده که معنای قله می‌داد. فنجان‌های چای روی میز آرام‌آرام خالی می‌شود و گفت‌وگوی ما به پایان می‌رسد. دادوند اما همچنان از چاپخانه صحبت می‌کند؛ گویی روایت زندگی خودش و روایت چاپخانه، سال‌هاست در هم تنیده شده‌اند و دیگر نمی‌شود یکی را بدون دیگری تعریف کرد. در نهایت، وقتی می‌خواهد همه این سال‌ها را در یک جمله خلاصه کند، جمله‌ای را می‌گوید که شاید ساده‌ترین و دقیق‌ترین تصویر از زندگی او باشد: «من و چاپخانه‌ام با هم بزرگ شدیم.»

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا