کیارستمی؛ شاعر رئالیسم در دنیای هنر

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، فیلم «زیر درختان زیتون» اثر عباس کیارستمی به همت کانون کارگردانان سینمای ایران و موزه سینمای ایران و با همکاری فیلمخانه ملی ایران و بنیاد سینمایی فارابی، در روز سهشنبه، ۱۰ شهریورماه سال جاری، در سالن «سینماتوگراف» موزه سینمای ایران به نمایش درآمد. مدیریت این برنامه بر عهده اصغر نعیمی، فیلمساز، بود و از جمله حاضران در این رویداد میتوان به سهیل موفق، محسن امیریوسفی و فخرالدین سیدی اشاره کرد.
در ابتدای نشست، اصغر نعیمی پس از خیرمقدم به حضار، فیلم «زیر درختان زیتون» را یکی از جواهرات گنجینه سینمای ایران توصیف کرد و گفت: «زیر درختان زیتون» یکی از آثار ارزشمند استاد عباس کیارستمی است که به تازگی از میان ما رفته است. این فیلم را میتوان یکی از مهمترین آثار کیارستمی دانست. درباره عباس کیارستمی مطالب زیادی نوشته و گفته شده است، با این حال او به ندرت درباره آثارش صحبت میکرد که این خود از ویژگیهای هنرمندان اصیل و راستین است. گاهی به این فکر میکنم که هنرمندان واقعی سینمای ایران که کارگردانان تأثیرگذاری بودند و تلاش کردند جهانی منحصربهفرد بسازند، کمتر درباره آثار و شیوههای فرمی ساخت فیلمهایشان صحبت کردهاند و این را به عهده مخاطب گذاشتهاند. از این منظر، کیارستمی منحصربهفردترین فیلمساز در ارتباط با و اعتماد به مخاطب است.
سینمای کیارستمی حاوی جنبههای خاصی است که به نوعی مخاطب را به مشارکت فعال دعوت میکند و تمام تلاش او این است که بخشی از مسیر خلاقانه فیلمسازی را با مشارکت مخاطب بسازد. شاید به همین دلیل است که او در آثارش سعی میکند خود، ابزار کارش و جلوههای فرمی اثر را حذف کند و به یک روایت برسد که پالودهترین شکل بازنمایی دنیای ذهنی خود باشد. او در مورد ساخت جهان منحصربهفرد کیارستمی در آثارش گفت: زمانی ایرج کریمی بر اساس آثار اخیر پیش از انقلاب کیارستمی و چند فیلم کوتاه و نیمهبلند او در ابتدای انقلاب اسلامی، کتابی با عنوان «عباس کیارستمی؛ فیلمساز رئالیست» نوشت. به نظر من، کیارستمی در طول زمان دست از وفاداری به واقعیت برداشت و از واقعیت به عنوان دستاویزی برای ساختن جهانی که فکر میکرد باید مخاطب تماشا کند، استفاده کرد.
در ساختن این جهان، او با استراتژی و نظم خاصی پیش رفت. به گونهای که واقعه درخشان «کلوزآپ» به او این امکان را داد که جهان شخصی و منحصربهفرد خود را بسازد. زلزله رودبار و واقعیتهای موجود در آن، بهانهای شد تا کیارستمی دیدگاههای خیامگونه و عرفانی خود را نسبت به زندگی و نگاه آدمها به زندگی با تماشاگران در میان بگذارد. این اتفاق در «باد ما را خواهد برد» نیز به نوعی دیگر رخ داد. من فکر میکنم مهمترین عنصری که اثر فیلمساز را برای ما ارزشمند میکند، جهانی است که او میسازد و کیارستمی در ساختن این جهان شخصی واقعاً روش خاص خود را داشت.
او به قدری این عمل را با متد درستی انجام میداد که تبدیل به موفقترین فیلمساز تاریخ سینمای ایران در عرصه جهانی شد. اینکه زمینههای بومی این امکان را برای فیلمساز فراهم کند و او با آن زمینههای بومی و طرز فکرش، آثاری بسازد که تحسین جهانیان را برانگیزد، از این نظر کیارستمی در فرهنگ معاصر ایران بیهمتاست. متأسفانه او را زود از دست دادیم. همیشه این جمله کیارستمی در ذهنم تکرار میشود که گفت: «اگر قرار است بین خودم و آثارم، یکی را انتخاب کنم، خودم را انتخاب میکنم.» این شاید انتخاب همه ما باشد و ترجیح میدادیم که عباس کیارستمی زنده بماند، زیرا با زنده بودن او، این سرچشمه آفرینش خلاقیت و تولید هنر ناب همچنان جوشان باقی میماند.
در ادامه، نعیمی از سعید قطبی زاده، نویسنده و منتقد سینما دعوت کرد تا پشت تریبون قرار بگیرد. سعید قطبی زاده که برای سومین بار در برنامه کلاسیکهای کانون حضور مییافت، درباره نسبت خود با این رویداد گفت: بار اول که برای جلسه بهرام بیضایی دعوت شدم، مانند یک مهمان ناخوانده بودم و پس از آن در جلسه ناصر تقوایی و حالا در جلسه عباس کیارستمی، به نظر میرسد که به نوعی به یک خویشاوندی با کانون کارگردانان سینمای ایران نزدیک میشویم. همیشه بین منتقدان و فیلمسازان جنگی وجود دارد، بنابراین خوشحالم که این جنگ به صلح تبدیل شده است.
این منتقد سینما، راه جهانی شدن عباس کیارستمی را در قدم گذاشتن بر مسیر ظرفیتهای بومی ایران دانست و اظهار داشت: ناصر تقوایی یک نقلقول دارد که میگوید «برای جهانی شدن، باید نگاه بومی داشت.» بنابراین کیفیت بومی آثار کیارستمی تنها با فیلمهای علی حاتمی قابل مقایسه است. اقلیمشناسی کیارستمی، تکیه بر خردهفرهنگهای ایران و رساندن فرم سینما به مثابه یک پدیده غربی به یک قالب شعر، کیفیت موسیقایی تصاویر و جنبهای که به تحصیلات او در رشته نقاشی برمیگردد، چنانکه فصل پایانی «زیر درختان زیتون» یک تابلوی امپرسیونیستی است، کیارستمی را به شکل غریزی و شهودی به مسیری هدایت کرد که میتواند الگوی مهمی برای فیلمسازان باشد و نه الگویی که مقلدانه فیلمهای او را کپی کند. برخی فیلمسازان همدوره وحید موسائیان، تلاش کردند شبیه کیارستمی فیلم بسازند، اما هیچکدام موفق نشدند.
از نظر من، راه جهانی شدن مانند آکیرا کوروساوا و آندری تارکوفسکی که عمیقترین مفاهیم بومی در آثارشان وجود دارد و جهانیاند، از این مسیر بومی است. از سوی دیگر، کسانی که سعی میکنند فیلمهای فرنگی بسازند، هیچ کاری نمیتوانند انجام دهند و فیلمهای آنها قادر به ارتباط زبانی با جهان نیست. وقتی مخاطبان فیلمی از اتیوپی تماشا میکنند، دوست دارند آداب و سنن آن کشور را ببینند. ویراستار کول تصویری که از آسیای دور نشان میدهد، یک تصویر فرهنگی است.
قطبی زاده در مورد رئالیسم در سینمای کیارستمی خاطرنشان کرد: کیارستمی رئالیسم را غنا بخشید و نه اینکه از آن مفهوم عبور کند. در «زیر درختان زیتون» یا در «طعم گیلاس» و به ویژه در «باد ما را خواهد برد»، تصاویری داریم که رئالیستی هستند در حالی که صدا به هیچوجه کیفیت رئالیستی ندارد، مانند صحنهای که ماشین در حال حرکت است و ما به وضوح و از دور، صدای گفتوگوهای داخل ماشین را میشنویم. بنابراین کیارستمی تسلیم محض رئالیسم نیست، مانند فیلمسازی که قسم خورده که مغلوب واقعیت باشد. کیارستمی شاعر رئالیسم است، یعنی او در مسیر فیلمسازیاش بعد از انقلاب اسلامی، پس از رسیدن به آخرین ساختههای نگاتیو مانند «باد ما را خواهد برد»، به نوعی نگاه عمیق به مفهوم رئالیسم در سینما دست پیدا کرد. از این جهت، کیارستمی تصویری خلق میکند که به هیچ عنوان راجع به آن تردیدی نداریم و عینیت بخشی بر مبنای نظریههای رئالیستی صورت گرفته است.
در ادامه، درونمایه درون فیلم را پروراند که اصلاً رئالیستی نیست و حتی میتوان آن را سوررئال نامید. به عنوان مثال، در «زیر درختان زیتون»، محمدعلی کشاورز فارغ از موضوع فیلمسازی، در یک دشت وسیع با ایده انعکاس صدا بازی میکند. در اینجا کیارستمی فراتر از پیرنگ و داستان فیلم، به یک نکته عرفانی اشاره میکند و انگار مواجهه هنرمند با خود طبیعت است. به نظر میرسد که مواجهه کیارستمی همیشه با طبیعت است و همهچیز در فیلمهای او زوالپذیر است جز طبیعت. زلزله، فاجعهای با خود به همراه دارد، اما ۱۰ سال بعد، کسی به زلزله فکر نمیکند زیرا روی ویرانهها، آبادی شکل گرفته است.
این نویسنده، ویژگی مهم تمام آثار بزرگ سینمای جهان را اشتراک در ارجاع به خود سینما ارزیابی کرد و گفت: همیشه چیزی در ذهنم بود که جرأت بیان آن را نداشتم و حالا میخواهم آن را به عنوان یک فرضیه مطرح کنم که احساس میکنم هر فیلم بزرگی با هر موضوعی و در هر دورانی که هست، همه آثار بزرگ سینمای جهان یک ویژگی مشترک دارند و آن ویژگی مشترک، راجع به سینما بودن آنهاست. مانند «هشت و نیم» فدریکو فلینی یا «پرسونا» اینگمار برگمان یا «راشامون» آکیرا کوروساوا و این تبدیل به دغدغه ذهنی من شده است و دریافتم که در ادبیات هم به همین شکل است. به عنوان مثال، «مادام بوواری» گوستاو فلوبر درباره ادبیات است جدا از اینکه راجع به تلخکامیهای زندگی یک زن است. این موضوعی است که مدام به آن فکر میکنم، بنابراین کیارستمی دارد راجع به سینما فیلم میسازد، همانند آنچه که در «کلوزآپ» انجام میدهد و آن، فیلمی راجع به تدوین است.
فصل گفتوگوی خانواده آهن خواه و حسین سبزیان همزمان با مسیری که آقای فرازمند به عنوان یک خبرنگار در تاکسی نشسته است و به سمت خانه خانواده آهن خواه میرود، دو واقعه را در یک زمان به تصویر میکشد. کیارستمی در یک فیلم رئالیستی از تدوین موازی استفاده میکند که باورکردنی نیست. در «زیر درختان زیتون»، نماهای بلند و میزانسن جایگزین تدوین در «کلوزآپ» میشود. در اینجا، دغدغه تقطیع را ندارد و دغدغه او خلق یک چشمانداز است. از نظر من، فیلمهای «کلوزآپ» و «زیر درختان زیتون»، دو فیلم در قواره جهانی و نه تنها تاریخ سینما بلکه تاریخ معاصر جهان هستند.
قطبی زاده در سخنان پایانی، اهمیت خلاقیت در ساخت فیلم را بدینگونه شرح داد: بسیاری از فیلمهای کیارستمی فیلم در فیلم هستند و ارجاعات مستقیم یا غیرمستقیم به سینما دارند، انگار که پرسشی راجع به چیستی سینماست. همیشه گفتهام که سینما در ذات خود باید یک پرسشی درباره مدیوم باشد. رودولف آرنهایم، متفکر بزرگ و نویسنده کتاب ارزشمند «فیلم به عنوان هنر»، مبحثی دارد که هر اثر بزرگ در تاریخ در حکم یک تردید است درباره اینکه آیا میتوان همهچیز را همانطور که هست بازتاب داد یا خیر؟ فاصله بین توان هنرمند و واقعیت موجود، هنر نام میگیرد. در اغلب آثار تلویزیونی کشور از دو دوربین استفاده میشود و این استفاده همزمان از دو دوربین در نماهای شات و ریورس شات هیچ ضعف راکوردی قابل مشاهدهای ندارد و احساس میکنید همهچیز دقیق و واقعی است، در صورتی که کارگردان بزرگی مانند جان فورد، پلانها را با یک دوربین میگرفت. کدام واقعیتر است؟ سریالهای تلویزیونی یا فیلم فورد؟ در فیلم «سفر دور و دراز به خانه» ساخته جان فورد که فیلمبردارش گرگ تولند است، یک اشکال راکوردی فاحش وجود دارد و جان وین در پلان در کشتی نشسته و در پلان بعدی، ایستاده است. این اشکالات راکوردی در بهترین فیلمهای فیلمسازان جهان وجود دارد. اگر دو دوربین میگرفت یا منشی صحنه حواس جمعی داشت، این اتفاق نمیافتاد، اما اینها همه سینما نیست. مسعود کیمیایی در صحبتی با من از نبودن راکورد قوز داشتن بهروز وثوقی در اولین پلان برداشته از «گوزنها» پرده برداشت و گفت که بعداً به این قوز داشتن رسیدیم، به گونهای که در این پلان، این قوز وجود ندارد. دانستن یا ندانستن این مشکل راکوردی به هیچ وجه تأثیری در کیفیت «گوزنها» نخواهد داشت. اتفاقاً فیلمسازانی که حساسیت فراوان روی حفظ راکورد دارند، فیلمسازان موفقی نخواهند شد، زیرا در نهایت، به یک مهندسی میرسند و آنچه که اهمیت دارد، خلاقیت است. برنامه کلاسیکهای کانون به صورت منظم به بررسی و تحلیل آثار شاخص سینمای ایران میپردازد.



