تفاوتهای توهّم و تخیّل چیست؟

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، هانا آرنت، نویسنده و فیلسوف آلمانی، در سال ۱۹۶۳ نتایج تحقیقات خود را در مورد اقدامات جنایتکارانه و ضدانسانی آدولف آیشمان، افسر ارشد نازی که مسئول قتل هزاران یهودی در اردوگاههای کار اجباری بود، منتشر کرد. او نشان داد که انگیزه آیشمان برای ارتکاب این جنایات ناشی از «توهّمزدگی و فقدان قدرت تخیل» بود. به اعتقاد آرنت، آیشمان از واقعیت فاصله گرفته و به جای آن، تصورات غیرعقلانی را در ذهن خود پرورانده بود و نمیتوانست آنچه بر سر قربانیان میآورد را تجسم کند و درد و رنج آنها را درک کند. در واقع، «ضعف اخلاقی آیشمان در ناتوانی او از اندیشیدن از منظر دیگران و در ناتوانی او از اصل اندیشیدن نهفته بود.»
مصطفی ملکیان در کتاب «حدیث آرزومندی» و مقالهای با عنوان «تخیّل آری، توهّم نه» به بررسی تفاوتهای میان توهّم و تخیل پرداخته و به آفات و آسیبهای اخلاقی ناشی از گسترش توهّمات در زندگی انسان اشاره میکند. او توهّم را بزرگترین دشمن و مانع اخلاقزیستن و تخیل را بزرگترین یار و ممد زندگی اخلاقی میداند، زیرا تخیل انسان را به واقعیتها نزدیک و توهّم او را از واقعیتها دور میکند: «ما از تخیل خود نه برای گریختن از جهان، بلکه برای پیوستن به آن بهره میجوییم.»
ملکیان توضیح میدهد که توهّم به حالتی اشاره دارد که فرد به دلیل انگیزههای ناآگاهانه، برای اجتناب از مواجهه با واقعیتهای دردناک یا ناخوشایند، به آنچه که دوست دارد واقعی باشد، نسبت میدهد و برای باورهای خود توجیهاتی میآورد. توهّم به عقاید و انتظاراتی اشاره دارد که بر پایه آمال و آرزوها بنا شده است، نه بر اساس دلایلی که فرد برای واقعیانگاشتن آنها دارد. در مقابل، تخیل به فرآیندی اشاره دارد که در آن فرد به طور آگاهانه چیزی را تصور میکند که هرگز به طور کامل در واقعیت درک نکرده است. این بدان معناست که فرد میتواند خود را به جای «دیگری» قرار دهد و احساسات و عواطف او را درک کند.
ملکیان با اشاره به قاعده زرین (با دیگران تنها چنان رفتار کن که میخواهی در همان وضعیت با تو رفتار شود) نقش توهّم را در حوزه اخلاق بسیار منفی ارزیابی کرده و بیان میکند: «قاعده زرین نگاهی را در نظر میگیرد که برای ابتداییترین نوع اخلاقزیستن نیز ضروری است و آن این است که بکوشیم خود را در جای کسانی که اعمال ما بر آنها تأثیر میگذارد قرار دهیم و از این طریق با گرایش طبیعی خود به نزدیکبینی اخلاقی مقابله کنیم.» واقعیت این است که هیچیک از ما در جای دیگری نیستیم و به همین دلیل برای در نظر گرفتن قاعده زرین، تنها میتوان از نیروی تخیل کمک گرفت تا نزدیکبینی اخلاقی منجر به توهّمزدگی ویرانگر نشود.
نزدیکبینی اخلاقی به معنای این است که فرد تنها خود را میبیند و دیگران را نیز تنها به نسبت نزدیکیشان به خود میسنجد و بر اساس این نزدیکبینی، رفتاری تنگنظرانه از خود بروز میدهد. فردی که دچار نزدیکبینی اخلاقی است، برای خود و آنچه به او تعلق دارد، امتیاز قائل میشود و خود را محور جهان میداند، در حالی که این امتیازها در واقعیت وجود ندارند. ملکیان معتقد است که تخیل انسان را به احساس یگانگی با دیگران سوق میدهد، در حالی که توهّم به احساس بیگانگی و خودبرتربینی میانجامد و جایی برای زندگی اخلاقی و معنوی باقی نمیگذارد.
به باور ملکیان، اهمیت هنر و ادبیات در این است که هرچه درک ما از زیبایی بیشتر شود، لذت ما نیز افزایش مییابد و هرچه کمتر زیبایی را درک کنیم، کمتر لذت میبریم. بیشتر افرادی که به ویرانگری، نزاع و خشونت میپردازند، از لذت کمتری برخوردارند. هرچه ما از لذت بیشتری بهرهمند شویم، استعداد صلح و آشتی در ما بیشتر میشود و هرچه درد و رنج ما بیشتر شود، استعداد خشونت در ما افزایش مییابد. انسانها هرچه هنرمندانهتر زندگی کنند و با هنر آشنا باشند، بیشتر اهل مدارا و تحمل مخالف خواهند بود و به میزان بیشتری که تخیل قویتری دارند، هنرمندترند. زیرا اگر نتوانیم با دیگران در آشتی باشیم، به این دلیل است که نمیتوانیم خود را جای آنها بگذاریم و بر این اساس، ملکیان بر این باور است که برای برخورداری از زندگی اخلاقی، باید قدرت تخیل ما افزایش یابد.
او همچنین در یکی از سخنرانیهای خود بیان میکند که اگر در حکومتهای ستمگر و توتالیتر جلوی ادبیات را میگیرند، به این دلیل است که هرچه ادبیات میان مردم گسترش یابد، آنها بیشتر میتوانند خود را جای دیگری بگذارند. و وقتی که خود را جای دیگری میگذارند، نوعی همبستگی عاطفی و روانی میان آنها ایجاد میشود که برای هر رژیم توتالیتر و ستمگری مضر است.



