«بانک ملی ایران: نخستین روایت جامع از اقتصاد نوین کشور»

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، شصتونهمین شماره از مجموعه «کاوشی در گنجینه کتابخانه ملی ایران» به مناسبت روز بانکداری اسلامی به معرفی «مجله بانک ملی ایران» اختصاص یافته است؛ نشریهای تخصصی که به عنوان یکی از منابع مهم تاریخ اقتصادی، بانکی و آماری ایران در سده معاصر شناخته میشود. این مجموعه با هدف معرفی آثار شاخص و ارزشمند موجود در مخازن سازمان، در هر شماره یکی از منابع برجسته را به پژوهشگران و علاقهمندان معرفی میکند.
«مجله بانک ملی ایران» از جمله نشریات تخصصی مهم در تاریخ مطبوعات اقتصادی ایران به شمار میآید و از پیشگامان مطبوعات سازمانیافته در زمینه ثبت، تحلیل و اشاعه اطلاعات اقتصادی، مالی، تجاری و بانکی در کشور است. از منظر تاریخ مطبوعات، ارزش اصلی این نشریه در ارتباط میان نهادهای بانکی، تولید اطلاعات اقتصادی و انتشار نشریه تخصصی در حوزه اقتصاد و بانکداری نهفته است. به همین دلیل، «مجله بانک ملی ایران» نه تنها نمایانگر تاریخ یک بانک، بلکه بخشی از تاریخ شکلگیری دانش اقتصادی، فرهنگ آماری و نظام اطلاعرسانی مالی مدرن در ایران محسوب میشود.
نخستین شماره این نشریه در بهمن ۱۳۱۲ بهصورت ماهانه در تهران، توسط اداره آمار و انتشارات بانک ملی ایران منتشر گردید. بانک ملی ایران در ۲۰ شهریور ۱۳۰۷ فعالیت رسمی خود را آغاز کرد و در ۲۲ اسفند ۱۳۱۰ حق انحصاری انتشار اسکناس به این بانک واگذار شد و نخستین اسکناسهای آن در فروردین ۱۳۱۰ منتشر شد. انتشار این نشریه در بهمن ۱۳۱۲ در زمانی انجام گرفت که بانک ملی ایران، پس از کسب انحصار نشر اسکناس و ایفای وظایف پولی کشور، به مهمترین نهاد ملی ایران تبدیل شده بود.
بر اساس اطلاعات موجود در شماره نخست نشریه، دامنه موضوعی «مجله بانک ملی ایران» تنها به انعکاس فعالیتهای بانک ملی محدود نمیشد، بلکه شامل مباحث اقتصادی و مالی، تجارت، صنعت، کشاورزی، مسائل بانکی و اقتصادی شهرها و ولایات، شاخص قیمت و هزینههای زندگی، وضعیت بازار پول و رویدادهای اقتصادی جهانی نیز میگردید. هدف از انتشار این نشریه، بر اساس محتوای نخستین شماره و بررسی شمارههای دیگر، شامل گردآوری و انتشار اطلاعات اقتصادی کشور، اطلاعرسانی درباره وضعیت بانک و نظام بانکداری، ارائه اطلاعات پولی و ارزی، ثبت تحولات تجارت داخلی و خارجی، انعکاس وضعیت صنعت و کشاورزی، انتشار دادههای مربوط به قیمتها و هزینههای زندگی و ارائه اطلاعات اقتصادی شهرها و ولایات بود.
مخاطبان این نشریه شامل مؤسسات مالی و اقتصادی، بازرگانان، دستگاههای دولتی، پژوهشگران، علاقهمندان به مسائل اقتصادی و همچنین جامعه علمی و دانشگاهی آن دوره بودند. یکی از ویژگیهای بارز «مجله بانک ملی ایران»، استفاده گسترده از اطلاعات آماری و جداول اطلاعاتی بود. از جمله این اطلاعات میتوان به دادههای مربوط به قیمتها، هزینه خانوار و اقلام مصرفی، نرخ ارز و تغییرات ارزی، سپردهها، وامها و فعالیتهای بانکی، واردات و صادرات و ارزش مبادلات، دادوستد کارخانجات داخلی و خارجی، تصویبنامههای مالی و اقتصادی و موارد دیگر اشاره کرد. از مهمترین این جداول، جدول نرخ مقایسهای ریال و ارزهای خارجی، از جمله دلار، لیر، فرانک و دیگر ارزها بود.
این جداول امکان بررسی ارزش تاریخی ریال و نوسانات بازار ارز را فراهم میکنند و امروزه به عنوان منابع دست اول برای مطالعه تاریخ پول، ارزش ارز، تجارت خارجی و سیاستهای ارزی ایران در دورههای مختلف تاریخی شناخته میشوند. با تأسیس بانک مرکزی در تاریخ ۱۸ مرداد ۱۳۳۹، تغییراتی در انتشار «مجله بانک ملی ایران» به وجود آمد. با تأسیس بانک مرکزی، بخشی از وظایف بانک ملی، از جمله اداره بررسیهای اقتصادی و آماری، به بانک مرکزی محول شد. این تحول نباید به معنای توقف فوری انتشار «مجله بانک ملی ایران» تلقی شود، اما تغییر ساختار نظام پولی ایران و انتقال وظایف اقتصادی ـ آماری از بانک ملی به بانک مرکزی، موجب افزایش فاصله زمانی انتشار مجله از ماهانه به دوماهنامه و در نهایت فصلنامه شد و یکی از مهمترین عوامل افول و پایان انتشار این نشریه گردید.
آخرین شماره «مجله بانک ملی ایران» در چهلمین سال انتشار، با شماره ۲۸۸، در تابستان ۱۳۵۱ منتشر شد. این نشریه با شماره کتابشناسی ۱۰۱۰۷۸۲ در مخازن پیایندهای سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران موجود و در دسترس پژوهشگران و علاقهمندان قرار دارد.



