سفر به دل روزهای پرتنش

سرویس ادبیات پایگاه خبری الفبای رشد: رمان «به رنگ سرخ» اثر نعیم صدفی، روایتگر روزهای پرتنش آغاز انقلاب است؛ زمانی که نظم سیاسی تازهای شکل نگرفته و خیابانها هنوز از شور و هیجان انقلاب خالی نشدهاند. در این دوران، گروهها و جریانهای سیاسی هر یک به دنبال سهم خود از تاریخ نوینی هستند که در حال شکلگیری است. در مرکز این جهان آشفته، گروهی چریکی به نام «یاورانِ همیشهِ خلق» وجود دارد که حامل آرمانها و رؤیاهایی است که انقلاب برای بسیاری از انسانها ممکن کرده است: عدالت، آزادی، برابری و ساختن جهانی نو. اما «به رنگ سرخ» تنها داستان یک گروه سیاسی نیست، بلکه روایت انسانهایی است که در میانه آرمان و قدرت گرفتار میشوند؛ داستان لحظهای که شعارها به ایدئولوژی تبدیل میشوند و ایدئولوژی، انسانها را دگرگون میکند.
در قلب این روایت، شخصیتی به نام یاور قرار دارد؛ مردی که زندگیاش از آغاز با مرگ، راز و اسطوره گره خورده است. در شکلگیری این شخصیت، پژواکی از چهرههای مبارز تاریخ معاصر ایران، بهویژه خسرو گلسرخی، به چشم میخورد. اما یاور نه تنها بازسازی داستانی یک شخصیت واقعی است، بلکه شخصیتی مستقل با سرگذشتی خاص در جهان رمان دارد. سرگذشتی که با بازگشت او از مرگ برای پیوستن دوبارهاش به دختری چریک به نام هانیه، به مرحلهای تازه وارد میشود. این بازگشت، یاور را از یک انسان عادی به شخصیتی تبدیل میکند که اطرافیانش به تدریج در او چیزی فراتر از یک رهبر سیاسی میبینند. فاصلهای میان یاور واقعی و یاوری که پیروانش میسازند، شکل میگیرد؛ فاصلهای که با قدرت گرفتن گروه و افزایش نفوذ او، هر روز عمیقتر میشود. او به تدریج نه تنها رهبر یک جمع، بلکه مرکز ثقل یک باور و موضوع نوعی اسطورهسازی سیاسی میشود.
رمان «به رنگ سرخ» از همین نقطه یکی از پرسشهای بنیادین خود را مطرح میکند: وقتی یک انسان به اسطوره تبدیل میشود، چه بر سر خودِ انسان میآید؟ و مصلحت چگونه جای عشق را میگیرد. یکی از ویژگیهای مهم ساختار «به رنگ سرخ»، حرکت آن در میان لایههای مختلف تاریخ است. روایت تنها به روزهای پس از انقلاب محدود نمیشود و گاه به سالهای پیش از انقلاب بازمیگردد؛ به دورانی که دستگاه امنیتی و سیاسی حکومت پهلوی بر زندگی و سرنوشت مخالفان سایه افکنده بود. در این رفتوآمدها، پای شخصیتهای حقیقی تاریخ معاصر نیز به رمان باز میشود و از جمله نام و حضور پرویز ثابتی، چهره شناختهشده دستگاه امنیتی حکومت پهلوی، در متن روایت مطرح میشود. حضور شخصیتهای واقعی در کنار شخصیتهای ساختهشده نویسنده، یکی از وجوه مهم جهان داستانی رمان است.
«به رنگ سرخ» نه تاریخنگاری است و نه رمانی مستند، اما از تاریخ به عنوان بخشی از مصالح روایت خود بهره میبرد. شخصیتهای خیالی در کنار نامها، رویدادها و فضاهایی قرار میگیرند که ریشه در تاریخ معاصر ایران دارند و همین درهمآمیختگی واقعیت و تخیل، به جهان رمان کیفیتی چندلایه میبخشد. اما دامنه تاریخی اثر تنها به روزهای انقلاب نزدیک نیست. رمان در مقاطعی به روزگار ناصرالدینشاه نیز اشاره میکند و گذشتهای دورتر را به جهان داستان میآورد. یکی از این مسیرها، با تصویری تاریخی و رازآلود پیوند پیدا میکند؛ تصویری که در آن ماجرای فلک شدن زنی به ثبت رسیده است که تصویر مجازات او حتی به روزگار کنونی ما در اینترنت نیز رسیده است. این تصویر و تلاش برای رمزگشایی از آن، یکی از لایههای دیگر روایت را شکل میدهد و گذشته را از یک پسزمینه تاریخی صرف بیرون میآورد.
تاریخ در «به رنگ سرخ» تنها چیزی نیست که پشت سر گذاشته شده باشد؛ گذشته همچنان در زمان حال حضور دارد، بازمیگردد و گاه در قالب یک تصویر، یک نام یا روایتی فراموششده، خود را به اکنون تحمیل میکند. این رفتوآمد میان دورههای تاریخی، ساختار رمان را از یک خط زمانی ساده دور میکند. خواننده از فضای پس از انقلاب به سالهای حکومت پهلوی میرود و از آنجا، گاه به دورهای بسیار دورتر پرتاب میشود. اما این سفرها صرفاً برای نمایش گستره تاریخی داستان نیستند؛ میان این دورهها پیوندی عمیقتر وجود دارد: مسئله قدرت، خشونت، اطاعت و تکرار تاریخ.
در سطح زبان نیز «به رنگ سرخ» بر نثری توصیفی، تصویری و پرجزئیات استوار است. فضای تهرانِ انقلابی، روانشناسی شخصیتها و موقعیتهای سیاسی و انسانی داستان، با تکیه بر فضاسازی و تصویرپردازی شکل میگیرند. «در این شب پُر از انفجار و آشوب، شبی که رژیم پهلوی آخرین نفسهایش را میکشید؛ هانیه تصمیم گرفته بود شرق تهران را ترک کند و به شبِ گورستان بیاید. شاید این عجیبترین انتخابش در تمام زندگی بود. حدود یازده شب در دل تاریکیِ قبرستان، میان گورهای بینام، که تنها نشانهشان سنگهای خاکآلود خاکستری بود، دنبال قبر یاور میگشت. در این بخش شهر صدای شلیکها طنین خفهای داشت. کنار او، پیرمرد مردهبان با فانوسی کمسو، که نوری زردفام بر صورتش میافکند، قدمبهقدم حرکت میکرد. پیرمرد که سالها در این گورستان تنها زندگی کرده بود، با توجه به توضیحات هانیه و شهرت نام یاور، یادش آمده بود که جنازه خونین یاور را سحرگاه بیستونهم بهمن ۱۳۵۴، درست پیش از طلوع آفتاب، به اینجا آورده و نزدیک دیوار غسالخانه دفن کرده بودند. با این حال، پیرمرد هنوز از صحت این یادآوری مطمئن نبود. برای همین ابتدا به سراغ قبری رفته بود که میان قبرهای کهنه حدود چهل سال پیش قرار داشت.
عنوان «به رنگ سرخ» نیز از این منظر معنایی چندگانه دارد. سرخ، در نخستین مواجهه، رنگ انقلاب، مبارزه و جهان فکری چپ است؛ رنگ پرچمها، آرمانها و رؤیای دگرگونی. اما در جهان رمان، سرخ معنای دیگری نیز پیدا میکند: رنگ خون، خشونت و بهایی که تاریخ برای آرمانهای بزرگ مطالبه میکند. این دوگانگی در سراسر اثر امتداد پیدا میکند؛ همانجا که فاصله میان آرمان و خشونت، میان انقلاب و اقتدار، کمتر از آن چیزی میشود که در آغاز تصور میشد. تصویر جغد روی جلد – که الهام گرفته از یکی از آثار بهمن محصص است – نیز در امتداد همین فضای تیره و تاریخی قابل خواندن است. جغدی که با بالهای گشوده و نشانههایی از خون و زخم تصویر شده، یادآور جهانی است که در آن شومی، مرگ و ویرانی با رؤیاهای بزرگ سیاسی در هم میآمیزند. این تصویر، پیش از آنکه صرفاً یک عنصر گرافیکی باشد، میتواند استعارهای از جهان رمان باشد؛ جهانی که در آن تاریخ همچون پرندهای زخمی، بر فراز شخصیتها و رویدادها سایه افکنده است. خون جاری از بالها نیز، در کنار عنوان «به رنگ سرخ»، معنایی دوگانه پیدا میکند: سرخی آرمان و سرخی خشونتی که گاه در سایه همان آرمان متولد میشود. این رمان به همت نشر ثالث در تیرماه ۱۴۰۵ چاپ و با قیمت ۳۵۰ هزار تومان روانه بازار کتاب شده است.




