شب «قناتهای تهران» به زودی برگزار خواهد شد

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، نهصد و هفتاد و سومین شب از شبهای بخارا به قناتهای تهران اختصاص یافته است. این نشست در ساعت پنج بعدازظهر سهشنبه هفدهم شهریور ۱۴۰۵ با سخنرانی مونا مسعودی آشتیانی، فاطمه خدادادی آققلعه، علیاصغر سمسار یزدی، احمد مالکی، رضا شیرازیان، محمد حسنلی، علی دهباشی و مانیا شفاهی در شهر کتاب نیاوران برگزار خواهد شد.
در هزارههای گذشته، در فلات مرکزی ایران، جایی که رودخانههای پرآب و دائمی کمتر امکان شکلگیری سکونتگاههای بزرگ را فراهم میکردند، انسان ناچار بود راهی برای زندگی در کنار کم آبی بیابد. این نیاز، به تدریج یکی از شگفتانگیزترین فناوریهای تاریخ ایران را به وجود آورد: قنات. شبکهای از آبراهههای زیرزمینی که بدون نیاز به پمپ و نیروی مکانیکی، آب را از سفرههای زیرزمینی به سطح زمین میرساند و امکان شکلگیری روستاها، باغها، شهرها و تمدن را در سرزمینی کم آب فراهم میکرد.
قنات تنها یک سازه برای انتقال آب نبود؛ بلکه شیوهای برای درک زمین، شناخت شیب، خواندن لایههای خاک و سازگاری با اقلیم نیز محسوب میشد؛ دانشی که از نسلی به نسل دیگر منتقل شد و بعدها از مرزهای ایران عبور کرده و به دیگر سرزمینهای خشک جهان راه یافت. در واقع، بخش مهمی از تاریخ سکونت در ایران را میتوان از طریق آب پیگیری کرد. شهرها نه لزوماً در کنار رودخانههای بزرگ، بلکه در جایی شکل گرفتند که انسان توانسته بود آب را پیدا کند، به حرکت درآورد و با نظمی دقیق میان خانهها، باغها، زمینهای کشاورزی و فضاهای عمومی تقسیم کند.
در این میان، قنات به نوعی شبیه به رگهای پنهان یک پیکر بود؛ هرچند که دیده نمیشد، اما زندگی روی زمین به جریان آن وابسته بود. دهانه قنات، مظهر آب، آب انبار، باغ و خانه، همه حلقههایی از یک نظام پیچیده بودند که در آن آب نه تنها یک کالای صرف، بلکه اساس شکلگیری زندگی اجتماعی و اقتصادی به شمار میرفت. تهران نیز پیش از آنکه به کلانشهر امروزی تبدیل شود، در همین منطق آبی و کاریزی رشد کرد.
این شهر که پس از افول و ویرانی ری اهمیت بیشتری یافت، در دامنه جنوبی البرز و در سرزمینی میان کوه و دشت شکل گرفت؛ سرزمینی که اگرچه از بارشهای کوهستانی بهرهمند بود، اما برای تأمین آب پایدار سکونت، به شبکهای گسترده از قناتها نیاز داشت. قناتها آب را از دامنههای البرز به بخشهای مختلف شهر میرساندند و در طول مسیر، نه تنها نیاز خانهها و ساکنان را تأمین میکردند، بلکه باغهای تهران را نیز زنده نگه میداشتند.
بسیاری از باغها، محلهها و سکونتگاههای قدیمی تهران به طور مستقیم با همین منابع آب شکل گرفته و گسترش یافتهاند. گفته شده است که تهران در دورههای مختلف تاریخی بیش از ۵۰۰ رشته قنات داشته است؛ شبکهای گسترده و پیچیده که امروزه بخش بزرگی از آن در زیر شهر مدرن تهران پنهان مانده است. تهران امروز بر روی شهری قدیمیتر بنا شده است؛ شهری که بخشی از حافظه و حیات آن هنوز در زیر خیابانها، ساختمانها و محلههای امروزی ادامه دارد.
در زیر آسفالت و بتن، مسیرهایی وجود داشته که زمانی آب را به خانهها، باغها و زمینها میرسانده و زندگی شهر را ممکن میکردهاند. با این حال، شاید شگفتآورترین بخش ماجرا این باشد که بسیاری از ساکنان تهران از وجود چنین شبکهای در زیر پای خود بیخبرند. شهر امروز آنقدر بر سطح زمین متمرکز شده که رابطهاش با لایههای زیرین خود را تقریباً فراموش کرده است. آب از شیر خانهها میآید، بیآنکه اغلب بدانیم پیش از شبکههای مدرن آبرسانی، چه دانش و چه نظام اجتماعی پیچیدهای برای رساندن آب به همین شهر وجود داشته است.
قناتها در حافظه تهران حضور دارند، اما کمتر دیده میشوند؛ درست مانند بسیاری از لایههای تاریخی شهر که زیر زندگی روزمره پنهان ماندهاند. شاید بازشناسی قناتهای تهران تنها به معنای حفاظت از چند سازه تاریخی نباشد. قنات میتواند دریچهای برای دوباره دیدن شهر باشد؛ برای فهم اینکه تهران چگونه در یک اقلیم کم آب شکل گرفت، چگونه باغهایش پدید آمدند، محلههایش چگونه توسعه پیدا کردند و انسان چگونه پیش از فناوریهای امروز با محدودیتهای طبیعی کنار میآمد.
قنات، در حقیقت، بخشی از داستان سازگاری ایرانیان با سرزمین است؛ داستانی که در آن کمآبی نه پایان زندگی، بلکه مسئلهای برای اندیشیدن، طراحی کردن و ساختن بوده است. شماره اخیر فصلنامه «صنوبر» به طور ویژه به موضوع قنات در ایران پرداخته است که در این جلسه رونمایی خواهد شد. نشانی برنامه خیابان باهنر (نیاوران)، روبهروی کامرانیه شمالی، شماره ۱۳۷ و ۱۳۵، شهر کتاب نیاوران است.



