شایگان: در کانون توجه منتقدان

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، کتاب «آسیا در برابر غرب» اثر داریوش شایگان، روشنفکر فقید ایرانی، در سال ۱۳۵۶ منتشر شد. این کتاب در سنین پختگی شایگان و یک سال پیش از انقلاب، ۱۶ سال پس از انتشار «غربزدگی» جلال آل احمد، به چاپ رسید. در زمان انتشار، به دلیل شرایط سیاسی، توجه چندانی به آن نشد، اما با گذشت زمان و کاهش تنشهای سیاسی، این اثر به عنوان یک تحلیل عمیق و فلسفی از مسئله غربزدگی مورد توجه روشنفکران و اهل فکر قرار گرفت. اکنون، نیم قرن از انتشار این کتاب میگذرد و نظرات درباره آن و محتوای آن تغییر کرده است.
پنجمین نشست از مجموعه «صد کتاب ماندگار قرن» به نقد و بررسی کتاب «آسیا در برابر غرب» اختصاص یافت. این نشست در روز یکشنبه ۱۵ شهریورماه ۱۴۰۵ از ساعت ۱۰ تا ۱۲ در تالار فرهنگ مرکز همایشهای بینالمللی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار شد. در این نشست، حامد زارع، نویسنده و سردبیر پایگاه خبری الفبای رشد، و حسین شیخ رضایی، عضو هیئت علمی مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، به بحث و تبادل نظر درباره این اثر پرداختند. دبیری این نشست را صالح زمانی، پژوهشگر علوم اجتماعی، بر عهده داشت.
حامد زارع در این نشست به فصل مهمی در تاریخ تجددستیزی روشنفکری معاصر ایرانی اشاره کرد و گفت: عنوان کتاب به لحاظ توصیفی، نمایانگر یک صفآرایی حاد است و از نظر سلبی، نوعی تناقض و تضاد جوهری را بازتاب میدهد. این عنوان، فارغ از درستی یا نادرستی مسئلهای که نویسنده در پی آن است، بسیار جذاب و برانگیزاننده است. همچنین این عنوان به یک جغرافیای فرهنگی و تمدنی اشاره دارد و نه یک چارچوب سیاسی مبتنی بر دولت-ملت. آسیا به عنوان نماد چهار تمدن هند، ژاپن، چین و ایران و غرب به عنوان نماد اروپای غربی به عنوان مهد تجدد در نظر گرفته شده است. بنابراین، «آسیا در برابر غرب» ترجمهای دیگر از سنت در برابر تجدد است، مسئلهای دیرپا که همچنان مطرح است و بسیاری از متفکران و پژوهشگران را به خود مشغول کرده است.
زارع ادامه داد: این مسئله از کجا آغاز شد؟ اگر از فراهم شدن مقدمات نهضت مشروطیت و سلطنت رضاشاه بگذریم، پس از جنگ جهانی دوم و اشغال ایران، بحث و نظرها درباره سنت و تجدد، چه از منظر دینی و چه ملی، رونق گرفت. ورود متفکرانی چون فخرالدین شادمان و احمد فردید، بحث سنت و تجدد را به سمت نسبت ما و غرب تغییر داد. فردید اصطلاح «غربزدگی» را برای توضیح نسبت تاریخ جدید ایران با تجدد غربی وضع کرد و بسیاری از روشنفکران را تحت تأثیر قرار داد.
وی افزود: شایگان به وضوح تحت تأثیر فردید بود و بسیاری از عبارات کلیدی این اثر، از اصطلاحات فردیدی هستند. اما باید به تأثیر عمیقتری از هانری کربن، فیلسوف فرانسوی، اشاره کرد که در دهه بیست خورشیدی با شهابالدین سهروردی آشنا شد و عمر خود را به تحقیق در شیوه اندیشیدن در تمدن ایرانی-اسلامی اختصاص داد. کربن به تذکر سنت فلسفی در ایران پرداخت و طرح نظام حکمت اشراقی را به آیندهای مرتبط دانست که از طریق تذکر در زمان حال پدیدار میشود.
شایگان در کتاب «آسیا در برابر غرب» به بررسی بحران تاریخی جوامع آسیایی در مواجهه با تمدن جدید غرب پرداخته و به این نکته اشاره میکند که آسیا در برخورد با غرب، هنوز نتوانسته نسبت خود را با سنت خویش و جهان جدید روشن کند. او میگوید که جامعهای که از یک سو به تکنولوژی و نهادهای مدرن نیاز دارد و از سوی دیگر در لایههای عمیق فرهنگی خود با جهان پیشامدرن زندگی میکند، دچار وضعیتی دوگانه میشود.
کتاب «آسیا در برابر غرب» برای نخستین بار ایرانیان را با نهیلیسم به عنوان پیامد منطقی فناوری و گسترش تکنولوژی غربی آشنا میکند و مدرنیته را حرکتی ویرانگر و پرخاشجو توصیف میکند. شایگان در این کتاب به مسئله تقدیر تاریخی از دریچه نگرش هایدگر و نیچه میپردازد و میگوید: «ما به تقدیر تاریخیای دچار شدهایم که از آن ما نیست و چون بر ما تحمیل شده، نسبت به سیر آن بیگانهایم.»
او همچنین به چهار حرکت نزولی که نهیلیسم را به وجود آورده، اشاره میکند و میگوید: «تمدنهای آسیایی باید از آثار ویرانگر این حرکات پرهیز کنند.» شایگان تأکید میکند که با ابزار مارکسیسم نمیتوان به جنگ نهیلیسم رفت و آگاهی از ماهیت واقعی تمدن غرب ضروری است. او میگوید: «سلاحی که ما شرقیان برای مقابله با این خطر اختیار میکنیم، در واقع ما را نه تنها از چنگال نهیلیسم نمیرهاند، بلکه آخرین در خروجی را نیز به روی خود میبندد.»
کتاب «آسیا در برابر غرب» تلاشی است برای فهم یک بحران تاریخی و به بررسی این میپردازد که آسیا در مواجهه با تمدن جدید غرب چه چیزی را از دست داده و چه چیزی را هنوز نتوانسته به دست آورد. شایگان در این اثر به تحلیل عقبماندگی کشورهای آسیایی و نسبت آن با غربزدگی میپردازد و وضعیت غرب را مبتنی بر نهیلیسم توضیح میدهد. او در نهایت، شایگان را به عنوان آخرین روشنفکری که در برابر غرب ایستادگی کرده، معرفی میکند.



