سمفونی گمشده نیاکان

سرویس هنر پایگاه خبری الفبای رشد – مسیح اصلانی؛ موسیقیدان و روانشناس؛ از آغاز تمدن، زمانی که انسان نخستین نواها را بر نی و زه نواخت، به نظر میرسد پژواکی از یک نظم کیهانی را در درون خود احساس کرد. این تجربه معنوی، موسیقی را نه به عنوان یک سرگرمی، بلکه به عنوان دریچهای به سوی فهم هستی و درک آفرینش معرفی کرد. کنفوسیوس، حکیم بزرگ چین، با بصیرتی عمیق، میزان پیشرفت و تربیت هر قوم را با جایگاه موسیقی مرتبط دانست و افلاطون، در کتاب جمهوری خود، موسیقی را بهجای هنری تزیینی، نیرویی بنیادین برای صیقل روح و ساختن «انسانی هوشمند و سلحشور» از «ثقیلترین روانها» معرفی کرد. به نظر میرسد این اقوال در نگاه اول، شاعرانه به نظر برسند؛ اما در تأملی عمیقتر، بیتردید ریشه در شهودی ازلی و اشراقی کهن دارند. بنابراین، بیدلیل نیست که موسیقی را به سبب نظم ریاضی و بُنمایههای متافیزیکی جهانی دیگر، در قلمروی برتر از نغمههای دلربا بدانیم. افلاطون درخشانترین نماینده این نگرش در آغاز فلسفه، فیثاغورث بود. او جهان را «هارمونی» نامید و نظم چرخش افلاک را زمزمه «موسیقار الهی» دانست. فیثاغورث و پیروانش، با کشف نسبتهای عددی در فواصل موسیقی، پرده از رازی برداشتند: زیبایی شنیداری، در حقیقت، تجلی نظم ریاضی و عینی است. این اندیشه، همچون میراثی گرانبها، پس از گذر از اسکندریه، در عصر زرین تمدن اسلامی به شکوفایی رسید. کِندی موسیقی را شاخهای از ریاضی و همبسته با طب و نجوم دانست. فارابی موسیقی را بر بنیان منطق و عدد بنا نهاد. ابن سینا پیوند موسیقی را با مزاجها و نفس انسانی بررسی کرد. سپس این نگرش در آثار بزرگانی چون صَفیالدّینِ اُرموی و عَبدُالقادِرِ مَراغهای به اوج خود رسید؛ آنان مقامات موسیقی را نه صرفاً گوشههایی شنیداری، بلکه جهانهایی کوچک با نسبتهایی مشخص به بروج فلکی، طبایع چهارگانه و حتی ساعات شبانهروز تصور کردند. اما این بنای شکوهمند، خلأیی بزرگ در خود داشت. زیرا پیشینیان با همۀ نبوغ و شهودشان، هرگز قواعدی صریح، فرمولهایی مشخص یا روشی اثباتپذیر برای این انتسابات ارائه نکردند. به همین دلیل، پیوند میان مُدهای افلاطونی و مقامات موسیقی ایرانی در آثار دانشمندان پارسی، با بروج دوازدگانه و مزاجهای چهارگانه، گزارهای ذوقی و مبتنی بر تجربۀ فردی و تطبیقهای سُست تلقی شد. زیرا حتی در ریاضیات نیز روش یا قاعدهای مدوَّن برای دستیابی به آن نگرش فراهم نیامد. افزون بر این، در میان خودِ قدما نیز بر سر انتساب یک مقام به مزاج یا برجی خاص، اختلاف نظرهای آشکاری وجود داشت؛ گویی برخی از دریچۀ ذوق و تجربۀ خویش به این پیوند مینگریستند. از سوی دیگر، با گذشت زمان، نام مقامات ایرانی که به مزاجی و بُرجی از دایرهالبروج نسبت داده شده بودند، دستخوش تغییر شد. بنابراین، موسیقیدانان امروز نیز آگاهی درستی از آن مقامات ندارند و آنها را تنها بهعنوان نامی میشناسند. همین امور دستبهدست هم، بستر شک و تردید را چنان هموار کرد که اکنون در دوران معاصر، بسیاری از پژوهشگران، این پیوندها را یکسره از دریچۀ فیزیک صوت و فرکانس مینگرند؛ صرفاً نسبتی عددی، و نه بیشتر. این همان شکافی بود که فرصتالدولۀ شیرازی، ادیب و موسیقیدان فاضل عصر قاجار، با صراحتی آمیخته به افسوس، خلاصۀ آن را بیان کرد: «این مقامات را به خیالات خودشان به دوازده برج منسوب ساختهاند.» گفتۀ او، شاید زبان حال بسیاری از پیشینیان و معاصران موسیقیدان ما نیز باشد، اما تیغ تیز تردید را بر پیکر آن شهود کهن فرود میآورد و بهخوبی نمایانگر فضای فکری مردمان دوران ماست. به این ترتیب، گنجینۀ حکمت حکمای قدیم اگرچه میتواند پلی میان هنر و علم باشد، اما در نگاه مردمانی روشنگر و مدرن، به افسانهای دلنشین فروکاسته شده است؛ قصیدهای زیبا، که در غیاب برهان ریاضی از دایرۀ حقیقت علمی بیرون افتاده است. تولد یک زبان جهانشمول؛ از خیال تا واقعیت با این حال، به نظر میرسد چرخش ایام، تقدیر دیگری برای علم رقم زده است. درست در همان شکاف روییدۀ تردیدها، بذر دانشی نو سر از خاک برمیآورد. اکنون، با ظهور علم نظامهای عددی موسیقی، در آستانۀ چرخشی پارادایمی و تحولی معرفتشناختی ایستادهایم. این علم نوین، نه نظریهای دیگر، بلکه زبانی جهانشمول، برخاسته از ریاضیات و ساختار بنیادین نتهاست. نظامهای عددی و قواعدشان، شیوهای نوین در فهم بهتر تئوریهای موسیقی و موسیقیدرمانی ارائه میدهند و از منطق و استدلال عددی و محاسباتی برخوردارند. در این روش، اعداد و محاسبات هستند که نتیجۀ مسئله را بازگو میکنند. بنابراین، بسیاری از موضوعات با برداشتهای شخصی و سلیقهای، بهروشنی بازبینی و سامان مییابند. هدف این علم، وارسی، تحلیل و بازتعریف تئوریهای موسیقایی همۀ اقوام و ملل است؛ از دستگاهها و مقامات ایرانی تا مدهای غربی و راگاهای هندی، همگی اکنون بر پایۀ اصول عددی خاص و شگفتآفرین بازخوانی میشوند. این علم، ورای تحلیل ساختار، توانایی شگرفی در رمزگشایی از خواص و تأثیرات موسیقیها دارد. در این ساحت نوین، دیگر سخن از انتسابات ذوقی و تجربیات شخصی نیست؛ بحث بر سر کشف قواعدی عینی است که آشکار میسازند چرا یک گام مشخص حالتی حماسی میآفریند و گامی دیگر روح را به سکون و تفکر دعوت میکند. آنچه افلاطون، فارابی و ابن سینا به نیروی شهود و نبوغ خویش دریافته بودند، اکنون به مدد این نظام عددی، شالودهای منطقی، اثباتپذیر و آموزشپذیر پیدا میکند. نظامهای عددی موسیقی، پیوند گسستۀ میان ریاضیات و روانشناسی ادراک را از نو باز میسازند و نشان میدهند «خیالات پیشینیان»، نه خیال، بلکه شهودی عمیق از نظمی پیچیده و کشفناشده بوده است. به بیان دیگر، این علم همان حلقۀ گمشدهای است که گذشتگان در حسرت فقدانش بودند و معاصران وجودش را محال میپنداشتند. اکنون، با چنین نظام فکری، میراث حکمای شرق و غرب از سایۀ تردید بیرون میآید و افقی تازه در پژوهشهای میانرشتهای میگشاید؛ چشماندازی جدید در موسیقی بر پایۀ دانش میگشاید و میتواند در شناخت هستی، التیام روان و تعالی جوامع نقشی ماندگار بر جای گذارد و راه رشد و بالندگی را هموارتر سازد؛ تا در این پرتو، نه با افسانه، بلکه با علم و منطق ریاضی، سمفونی خلقت را به تماشا بنشاند.



