از رم تا تهران؛ کاوش در پیامهای ایتالیاییها برای یافتن معنا

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، لورنزو پاچینی، پژوهشگر ایتالیایی در مقدمه کتاب «حماسه همدلی» بیان کرده است: فراتر از درست و نادرست، دشتی است؛ در آنجا تو را خواهم یافت. جلالالدین رومی برخی کتابها بر اساس یک طرح و برنامه از پیش تعیینشده نوشته میشوند و برخی دیگر از دل یک نیاز واقعی شکل میگیرند. کتاب حاضر، بدون شک از دسته دوم است. این اثر نتیجه یک پروژه از پیش طراحیشده، فصلبندیشده و مبتنی بر اثبات یک نظریه نیست؛ بلکه بازتاب یک احساس جمعی و خودجوش است. مجموعهای از صداها که از گوشه و کنار ایتالیا، در یک مقطع زمانی مشترک، برخاستند تا تنها یک پیام را منتقل کنند: «ما در کنار شما هستیم». ساختار این مجموعه نیز بهخوبی ماهیت آن را نمایان میسازد. این کتاب نه یک رساله دانشگاهی است و نه مجموعهای از استدلالهای نظری؛ بلکه صدای جمعی انسانهایی است که خواستهاند احساسات خود را بیان کنند. آنچه در این صفحات میخوانیم، بیشتر از آنکه استدلال باشد، گواهی صادقانه انسانهایی است که در اندوه دیگران شریک شدهاند.
شاید سوگواری یکی از کهنترین و فراگیرترین رفتارهای انسانی باشد. خیلی پیش از آنکه انسان نوشتن را بیاموزد و پیش از آنکه قانون و نهادهای اجتماعی پدید آیند، برای مردگان خود عزاداری میکرد و آنان را به خاک میسپرد. باستانشناسی به ما میآموزد که توجه به درگذشتگان یکی از نشانههایی است که انسان را از موجود صرفاً حیوانی متمایز میکند؛ هرجا قبری وجود داشته باشد، نشانهای از یک تمدن نیز وجود دارد. اما تأثیرگذارتر از آن، اندوهی است که نه برای یکی از عزیزان خود، بلکه برای انسانی ناشناس در جایی دوردست یا برای مردمی ابراز میشود که آنها را تنها از خلال کتابها، اخبار و شاید خاطرات مبهم یک سفر میشناسیم. پیامهایی که در این کتاب گردآوری شدهاند از همین جنساند؛ پیامهایی که بدون هیچ پیوند خونی یا نزدیکی جغرافیایی نوشته شدهاند و تنها از یک احساس عمیق انسانی سرچشمه گرفتهاند: همدردی. همان توانایی ارزشمند انسان برای شریک شدن در رنج دیگران؛ احساسی که از همه مرزها فراتر میرود و انسانها را به یکدیگر نزدیک میکند.
در این رفتار چیزی وجود دارد که با معیارهای معمول سیاست و منفعتطلبی سازگار نیست. کسانی که این پیامها را نوشتهاند، به دنبال هیچ منفعتی نبودهاند؛ بلکه در بسیاری از موارد صدای خود را برخلاف جریان غالب، برخلاف افکار عمومی رایج و حتی برخلاف مواضع دولت خود بلند کردهاند. از این رو، ابراز همدردی با مردمی در گوشهای دیگر از جهان، یک رفتار کاملاً اخلاقی و بیچشمداشت است و درست به همین دلیل ارزش فراوانی دارد. زیرا نشان میدهد که در عمق دل انسانها هنوز حس عدالتخواهی و برادری زنده است؛ حسی که هیچ مصلحت سیاسی و هیچ منفعت حکومتی نمیتواند آن را بهطور کامل خاموش کند. این همان صدای وجدان است؛ صدایی که گاه درست در زمانی که انتظارش نمیرود شنیده میشود و در همان ناتوانی ظاهری خود، والاترین کرامت و ارزش انسانیاش را نشان میدهد.
از این رو، صفحات پیش رو پدیدهای را ثبت و مستند میکنند که شایسته است با آرامش و احترام به آن نگریسته شود: وجود جریانی از همدلی و همراهی با ایران اسلامی و انقلاب اسلامی، با مردم ایران و با رهبر معظم انقلاب اسلامی در لایههای عمیق جامعه ایتالیا؛ همدلی و نزدیکیای که رسانهها و روایتهای رسمی بهندرت آن را بازتاب میدهند. اینها صدای شهروندان عادی هستند؛ زنان و مردان، جوانان و سالمندان، پیروان ادیان گوناگون و حتی کسانی که خود را پیرو هیچ دین خاصی نمیدانند. آنچه همه آنان را به هم پیوند میدهد، احساس نیاز به سخن گفتن در لحظهای آکنده از اندوه و فقدان است. همین تنوع و گوناگونی، بزرگترین نقطه قوت آنان است؛ زیرا نه به نام یک حزب سیاسی سخن میگویند و نه از جانب یک مکتب فکری. آنان از زبان همان وجدان اخلاقی مشترکی سخن میگویند که در لحظات سرنوشتساز میتواند میان ظلم و عدالت تفاوت قائل شود و تشخیص دهد که همبستگی خود را در کدام سوی ماجرا قرار دهد.
برای درک کامل معنای این پیامها، باید نگاه خود را گستردهتر کنیم و آنها را در چارچوبی تاریخی و معنوی قرار دهیم؛ چارچوبی که به گفتوگوی طولانی و کهن میان جهان ایرانی و جهان ایتالیایی بازمیگردد. نویسندگان این پیامها، حتی اگر خود آگاهی دقیقی از این پیشینه نداشته باشند، در واقع به حافظهای رجوع میکنند که طی قرنها شکل گرفته است؛ نوعی شناخت و احترام متقابل میان دو تمدن که از روزگاران دور با یکدیگر روبهرو شدهاند، رقابت کردهاند، یکدیگر را تحسین کردهاند و بر هم تأثیر گذاشتهاند. زمانی که روم قلمرو خود را تا رود فرات گسترش داده بود، در سوی دیگر جهان شناختهشده تنها قدرتی قرار داشت که رومیان همواره آن را همتراز خود میدانستند: نخست امپراتوری اشکانیان و سپس شاهنشاهی ساسانیان. این رویارویی چندین قرن ادامه داشت؛ رویاروییای که هم شامل جنگهای بزرگ و ماندگار بود و هم پیمانها، روابط دیپلماتیک و تبادلات فرهنگی. رومیان هرگز به ایرانیان مانند «بربرهای» شمالی نگاه نکردند. آنان در پادشاهان تیسفون، اقتداری همسنگ اقتدار خود، درباری باشکوه و سنتی سیاسی و دینی با نهایت شکوه و منزلت را میدیدند.
هنگامی که امپراتور والرین به دست شاپور یکم اسیر شد، این رویداد در سنگنگارهها جاودانه گردید؛ نشانهای از آنکه دو امپراتوری بزرگ جهان آن روزگار، نه در مقام فرمانروا و فرمانبردار، بلکه بهعنوان قدرتهایی همتراز در برابر یکدیگر قرار گرفته بودند. در سراسر تاریخ باستان، کمتر مرزی را میتوان یافت که چنین احترام متقابل عمیقی میان دو تمدن پدید آورده باشد. اما ماجرا به همینجا ختم نمیشود. تمدن ایران در طول تاریخ میراثهای معنوی ارزشمندی به غرب و بهویژه به ایتالیا بخشیده است. آیین مهر که در ایران باستان شکل گرفت، در سراسر امپراتوری روم گسترش یافت و در سدههای پیش از گسترش مسیحیت و همزمان با آن، تأثیر عمیقی بر باورها و نگرشهای دینی مردم گذاشت. هنوز هم در زیر شهر رم و بسیاری از شهرهای ایتالیا، بقایای مهرابهها دیده میشود؛ یادگارهای خاموشی از یک پیوند معنوی کهن میان دو جهان.
نباید فراموش کرد که به روایت انجیل، نخستین کسانی که تولد عیسی مسیح را تشخیص دادند و برای ادای احترام به او راهی بیتلحم شدند، همان «سه مغ» یا فرزانهای بودند که از مشرقزمین آمده بودند؛ حکیمانی که در سنت ایرانی جایگاهی ویژه داشتند و به دانش ستارهشناسی و علوم دینی روزگار خود شهرت داشتند. از همان آغاز، در فرهنگ مسیحی و در نتیجه در فرهنگ ایتالیا، چهره حکیم ایرانی با خرد، حقیقتجویی و احترام به مقدسات پیوند خورده است. این پیوند در قرون وسطی و دوران رنسانس نیز از میان نرفت. جادههای ابریشم، سرنوشت تجاری و فرهنگی ایتالیا را با فلات ایران در هم آمیختند و جمهوریهای دریایی ایتالیا، بهویژه ونیز، روابط گستردهای با سرزمینهای ایرانی برقرار کردند. مارکو پولو در سفر خود به ایران، با تحسین فراوان از شهرها، آداب و رسوم و شکوه این سرزمین سخن گفته است؛ با شگفتی کسی که با تمدنی بسیار پیشرفته و باشکوه روبهرو شده است.
در سالهای بعد، هیئتهای دیپلماتیک ایران به دربارهای ایتالیا رفتوآمد داشتند و با احترام فراوان پذیرفته میشدند. شعر فارسی، هنر فرشبافی، نگارگری و معماری باغهای ایرانی توجه هنرمندان و حاکمان ایتالیایی را به خود جلب کرد. هنگامی که اروپا از طریق مطالعات شرقشناسی دوباره با عظمت شعر حافظ، سعدی، مولانا و فردوسی آشنا شد، در حقیقت با یک میراث بزرگ معنوی و ادبی روبهرو گردید که تأثیر عمیقی بر فرهنگ غرب گذاشت. گوته شیفته این جهان شد و در ایتالیا نیز نسلهای متعددی از پژوهشگران عمر خود را صرف ترجمه و معرفی گنجینههای ادبیات فارسی کردند.
اما گفتوگوی میان ایران و ایتالیا تنها به تجارت و روابط سیاسی محدود نبود. میان این دو تمدن نوعی نزدیکی عمیقتر و ظریفتر نیز وجود داشت؛ گویی هر دو تمدن، درک مشترکی از زیبایی داشتند. باغ ایرانی، همان «پردیس» که واژه «پارادایس» یا «بهشت» در زبانهای اروپایی از آن گرفته شده است، با جویهای آب، گلها و نظم چشمنوازش الهامبخش هنر باغآرایی در اروپا شد و رد پای آن را میتوان در بسیاری از باغها و ویلاهای ایتالیا دید. نقوش و طرحهای ابریشم و سفال ایرانی راه خود را به پارچهها و کاشیهای ایتالیا باز کردند و دانش نجوم و ریاضیات که در مراکز علمی ایران پرورش یافته بود، از مسیر انتقال علوم در قرون وسطی به ایتالیا رسید. گویی آنچه در طول قرنها این دو تمدن را به هم نزدیک کرده، عشق مشترکشان به اعتدال، هماهنگی و زیبایی بوده است؛ زیباییای که تنها یک زینت ظاهری نیست، بلکه بازتاب نظمی عمیقتر و والاتر است.
این میراثی است که بسیاری از مردم شاید از آن آگاه نباشند، اما همچنان در لایههای پنهان فرهنگ حضور دارد و زمینه را برای شناخت متقابل و همدلی فراهم میکند. همچنین نمیتوان از تأثیر عمیق حکمت ایرانی بر اندیشه اروپایی چشمپوشی کرد. دوران شکوفایی فلسفه اسلامی در مشرقزمین، از ابنسینا که در مدارس و دانشگاههای اروپای قرون وسطی با احترام فراوان مطالعه میشد، تا حکمت اشراق سهروردی و فلسفه ملاصدرا، تا حد زیادی در سرزمین ایران شکل گرفت و بالید. آثار این اندیشمندان از طریق ترجمههای لاتین به مراکز علمی اروپا راه یافت و بر متفکرانی همچون توماس آکویناس و بسیاری دیگر از اندیشمندان غربی تأثیر گذاشت. زمانی که اساتید ایتالیایی در سدههای سیزدهم و چهاردهم میلادی درباره روح، عقل و هستی به بحث و گفتوگو میپرداختند، در واقع، گاه بیآنکه خود بدانند، با سنت بزرگ اندیشه ایرانی در حال گفتوگو بودند.
بنابراین پیوند میان این دو تمدن تنها از مسیر بازرگانان و سفیران عبور نمیکند، بلکه در عرصههای اندیشه، فلسفه و معنویت نیز ریشهای عمیق دارد. این پیشینه طولانی صرفاً مجموعهای از اطلاعات تاریخی یا دانستههای دانشگاهی نیست. همین پیشینه توضیح میدهد که چرا وقتی یک شهروند ایتالیایی قلم به دست میگیرد تا برای سفارت ایران نامهای بنویسد، مخاطب او یک موجودیت دور و ناشناخته نیست، بلکه مردمی هستند که در حافظه جمعی اروپا بهعنوان ملتی کهن، شریف و وارث یکی از بزرگترین تمدنهای تاریخ بشر شناخته میشوند. همدلی و نزدیکیای که در این پیامها دیده میشود، امری ناگهانی و اتفاقی نیست؛ بلکه یادآور پیوندی است که ریشه در قرنها تاریخ مشترک و احترام متقابل دارد.
در کنار حافظه تاریخی که در کتابها و اسناد ثبت میشود، ملتها از نوع دیگری از حافظه نیز برخوردارند؛ حافظهای عمیقتر و ماندگارتر که از احساس نزدیکی، شناخت متقابل و پیوندهای درونی شکل گرفته است. همین حافظه است که در لحظات حساس دوباره خود را نشان میدهد و در سطرهای این نامهها و پیامها جان میگیرد. این کتاب از رویدادی سرنوشتساز و تاریخی زاده شده است: شهادت حضرت آیتالله العظمی سید علی خامنهای (رحمت خدا بر او باد)، رهبر جمهوری اسلامی ایران، که در جریان حملاتی که از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ کشور را هدف قرار داد، جان خود را از دست داد. رهبر معظم انقلاب، که سالها از فضیلت شهادت سخن گفته و آن را بزرگترین آرمان مؤمنان دانسته بود، سرانجام به دست، یا بهتر است گفته شود با فناوری نظامی، سرسختترین دشمنان خود به مقام شهادت نائل آمد. ایشان بیش از سیوپنج سال، عالیترین مرجع معنوی و سیاسی ایران انقلابی بودند؛ میراث امام خمینی (رحمت خدا بر او باد) را پاس داشتند و کشور را در دهههایی سرشار از جنگ، تحریم، فشار و تلاش برای انزوا، با استواری هدایت کردند. پیامهایی که در این مجموعه گرد آمدهاند، همگی با زبانی آکنده از ارادت و تکریم خطاب به ایشان نوشته شدهاند؛ زبانی که عمیقاً تأثیرگذار است و از همان نخستین سطرها میتوان دریافت که از دل برآمده و از صمیمیتی عمیق سرچشمه گرفته که جایی برای داوری صرفاً عقلانی باقی نمیگذارد.



