زندگی و آثار آیتالله سیّد شهابالدین مرعشی نجفی

سرویس فرهنگ و نشر خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، بیستوهفتمین جلد از مجموعه «مشاهیر کتابشناسی معاصر ایران» به قلم ع.رجاییان، به زندگی و فعالیتهای فرهنگی آیتالله سیّدشهابالدین مرعشی نجفی اختصاص یافته است. این مجموعه توسط خانه کتاب و ادبیات ایران منتشر شده است.
آیتالله سیدشهابالدین مرعشی نجفی، در تلاقی سنت و مدرنیته، شخصیتی علمی و فرهنگی بود که زندگیاش تنها به کتابها محدود نمیشد. او که در نجف به دنیا آمد و نامش به نیت برکت از سوی بزرگان آن دیار انتخاب شد، از همان ابتدا مسیر «سیروا فی الارض» را در پیش گرفت. مرعشی نجفی تنها یک فقیه نبود؛ او با دریافت بیش از ۴۵۰ اجازه روایت از فرقههای مختلف اسلامی، لقب «شیخالاجازه» را به خود اختصاص داد. اما قلب تپنده زندگی او نه در کرسیهای تدریس، بلکه در قفسههای کتابخانه شخصیاش میتپید. او برای خرید هر نسخه خطی کهن، سالها روزه و نماز استیجاری میگرفت و شبها کار میکرد تا میراث در حال خروج از کشور را نجات دهد. این کتابخانه، امروز نه تنها مجموعهای از کاغذها، بلکه میراثی جهانی و سومین گنجینه بزرگ جهان اسلام است که به همت او و فرزندش دکتر سیدمحمود مرعشی برپا شده است. او کتابها را تنها جمع نمیکرد، بلکه آنها را از نیستی به هستی و از غربت به وطن بازمیگرداند؛ میراثداری که تاریخ، نامش را با حراست از حافظه مکتوب شیعه گره زده است.
از تولد تا کتابشناسی آیتالله العظمی ابوالمعالی سیّدشهابالدین مرعشی نجفی، چهره درخشان دانایی و پارسایی، در روز پنجشنبه ۲۰ صفر ۱۳۱۵ هجری قمری، برابر با ۱۲۷۶ هجری شمسی و ۱۸۹۷ میلادی، در نجف اشرف به دنیا آمد. بر اساس یک رسم خانوادگی در نجف، هر مولودی برای نامگذاری نزد عالمان میبردند. به همین ترتیب، کودک به محضر حاج میرزا حسین نوری، صاحب مستدرکالوسائل رسانده شد و او پس از اذان و اقامه در گوش او، نام محمّدحسین را به وی مرحمت کرد. سپس کودک به حضور آقا سیّد مرتضی کشمیری رسانده شد و او نیز کنیۀ ابوالمعالی را بر وی نهاد و در نهایت، سیّد اسماعیل صدر، لقب شهابالدین را برای او انتخاب کرد.
نسب سیّدشهابالدین از طرف پدر به میرقوامالدین مرعشی، مشهور به میربزرگ، سرسلسله و مؤسس سلطنت مرعشیان طبرستان، یکی از اصیلترین و شریفترین خانوادههای علویان طبرستان، منتهی میشود. این خاندان به سه خصلت علم دینی، تخصص در طب و تسلط بر علم انساب شهرت دارد. همچنین نسب او طبق شجرهنامۀ خاندانش با ۳۳ واسطه به امام سجاد(ع) متصل میشود. سلسلۀ نسب آیتالله مرعشی نجفی از دو سوی پدر و مادر به خاندان مطهر ولایت و رسالت میپیوندد، چنانکه آیتالله مرعشی نجفی خود در کتاب مشجرات آل رسولاللّٰه اکرم (ص) و دیگر یادداشتهایش بارها به این موضوع اشاره کرده است که در کمتر سلسلهای از سادات چنین اتفاقی افتاده است.
از موهبتهای خداوند که نصیب سیّدشهابالدین شد، این بود که در دوران شیرخوارگی، مادرش هیچگاه بدون وضو به او شیر نداد و پس از آن نیز لقمهای غذای حرام و مشتبه به او ندادند. دوران کودکی او در خانوادهای سپری شد که جز فضل و تقوا نمیدید و جز کلام حق نمیشنید. نخستین کانون تربیتش خانه و اولین معلمانش، پدر و مادرش بودند. نخستین جملهای که در خارج از محیط خانه آموخت، جملۀ «هو الفتاح العلیم» بود که شیخالمشایخ العظام، آقا شیخ علی رُفَیش به او تلقین کرد. سپس پدر بار دیگر او را به روضۀ منوّر امیرالمؤمنین (ع) برد و در مقابل ضریح مقدس حضرت، حروف الفبا را به او آموخت.
آیتالله مرعشی همیشه با احترام از مادر و پدر بزرگوار خود یاد میکرد و بارها میگفت: «من به این مقام نرسیدم مگر به برکت دعای پدرم». دکتر سیّدمحمود مرعشی نجفی درباره نقش مادرش در تربیت پدرش میگوید: «بانو شمس اشرف بیگم در شکلگیری شخصیت ایشان در کودکی بسیار مؤثر بودند.» او در عمر خود نزد بیش از صد استاد زانو بر زمین زد و شاگردی کرد؛ از این رو او را یکی از پُراستادترین چهرههای علمی معاصر دانستهاند که برشمردن استادان و شیوخ او در این مختصر میسر نیست.
آیتالله مرعشی پس از سپری کردن درسهای مقدّماتی، آماده تحصیل در دوره سطح گردید و به فراگیری شاخههای گوناگونی همچون فقه، اصول، حدیث، درایه، رجال، تراجم، کلام، عقاید، ادیان، فلسفه، منطق، اخلاق، عرفان و انساب پرداخت. سپس قدم به دوره تحصیلات عالی گذاشت و دروس خارج فقه و اصول را نزد بزرگانی نظیر شیخ ضیاءالدین عراقی، شیخ محمدحسین غروی اصفهانی، میرزا آقا اصطهباناتی، شیخ محمداسماعیل محلاتی و شیخ احمد کاشف الغطاء نجفی فرا گرفت. استعداد کامل، حافظۀ شگفتآور، شوق فراوان برای یادگیری، کوششهای خستگیناپذیر، لذت جمعآوری ذخایر و آثار گرانقدر فقها و عالمان پیشین، انس با دانشمندان بزرگ روزگار، شجاعت علمی، فضایل اخلاقی و بصیرت فقهی و صفات برجسته بسیار دیگری، او را در قلۀ علم و ستیغ اجتهاد و بلندای شرف و فضیلت قرار داد، تا اینکه موفق به دریافت بیش از ۴۵۰ اجازۀ روایت از مشاهیر حوزۀ نجف و دیگر شخصیتهای جهان اسلام شد و در جوانی به اجتهاد رسید.
او که از خاکساران خاندان عصمت و طهارت بود، برای تحصیل حتی به نزد عالمان سنی و زیدی نیز رفت و اجازۀ روایت دریافت کرد. چنین موفقیتی در سدههای اخیر در میان عالمان شیعه بیسابقه است و بیجهت نیست که ایشان را «شیخ الاجازه» نامیدهاند. حضرت آیتالله العظمی مرعشی، پدر بزرگوار خود را در سال ۱۳۳۸ قمری از دست داد. پس از این واقعه، به سفارش قرآنی «سیروا فی الارض» عمل کرد و برای تعلیم و تحصیل بیشتر راهی کاظمین، سامرا و کربلا شد. چند سالی در حوزههای علمیۀ این سه شهر و در محضر اساتید گرانقدر به فراگیری علوم، تدریس، تألیف و فعالیتهای فرهنگی پرداخت.
او کوششهای خود را در راه تحصیل علوم اینگونه توصیف میکرد: «هیچگاه در ایام جوانی به دنبال تمایلات نفسانی نرفتم. همیشه در پی تحصیل بودم، به صورتی که شبانهروز بیش از چند ساعت نمیخوابیدم و هرکجا نشانی از استاد یا عالمی و یا جلسۀ درسی که مفید تشخیص میدادم، مییافتم، لحظهای در رفتن به نزد آن استاد عالم و جلسۀ درس درنگ نمیکردم.» آیتالله العظمی مرعشی نجفی از سال ۱۳۴۳ق، به دستور آیتالله حائری یزدی، به تدریس دروس سطح حوزه پرداخت. او خود میفرمود که در تدریس، تقیدی به نوع درس نداشتم، از این رو رشتههای مختلف علوم ادبی، معانی، بیان، منطق، اصول، فقه و آنچه را مورد نیاز طلاب بود، تدریس میکردم.
آیتالله مرعشی در کنار تلاشهای علمی و آموزشی میکوشید به گرفتاریهای مردم رسیدگی کند و از مشکلات آنان بکاهد. تهیۀ مسکن برای طلاب علوم دینی، تهیه وسایل زندگی اقشار محروم، پرداخت دیون برخی افراد نیازمند، کمک به زلزلهزدگان، سیلزدگان، پناهندگان جنگ تحمیلی و فعالیتهایی از این قبیل، مؤید ادعای مذکور است. آیتالله مرعشی از بدو ورود به قم با امام خمینی آشنا شد و اولین ارتباطش با ایشان، اجازهنامهای است که در سال ۱۳۰۸ش، برای امام صادر کرد. همزمان با اوجگیری نهضت مردم مسلمان ایران به رهبری امام خمینی علیه نظام شاهنشاهی، همواره ایشان را همراهی میکرد.
او با جمعیت فدائیان اسلام ارتباط صمیمی و عاطفی داشت و ضمن اینکه سنگصبور مشکلات سیاسی و اجتماعی این تشکل بود، از کمکهای معنوی و مادی به آنان امتناع نمیکرد. یکبار برای نجات شهید نواب صفوی از شر دژخیمان رژیم پهلوی، او را در منزل خود مخفی ساخت و پس از شهادت این روحانی مبارز، با وجود خطرات فراوان، قبری در وادیالسلام قم برایش مهیا ساخت و وی را به خاک سپرد. او در ماجرای لایحۀ انجمنهای ایالتی و ولایتی، اعلامیهها و تلگرافهای اعتراضآمیز بسیاری صادر کرد و شرکت در انتخابات (رفراندوم) شاه را جایز ندانست.
در آن ایام، دولت استکباری آمریکا در ارتش ایران هزاران مستشار نظامی داشت و در صدد بود تا آنان را از قید و بند قوانین و مقررات دادگاههای ایران آزاد کند. دولت ایران که در برابر آمریکا مطیع بود، مادۀ واحدهای همراه قرارداد وین کرد و از مجلس خواست که آن را تصویب کند، تا تمامی کارکنان نظامی و حتی مستخدمین غیرنظامی و خانوادههای آنان را از مصونیت لازم و معافیتهای قرارداد وین ـ که مربوط به مأموران سیاسی کشوری در کشور دیگر است ـ برخوردار سازد.
پس از پیروزی انقلاب نیز آیتالله مرعشی از هیچ کوشش خالصانهای برای پیشبرد اهداف و آرمانهای امام خمینی دریغ نکرد و همواره یکی از سرمایههای گرانقدر و پشتوانههای ارزشمند نهضت اسلامی مردم ایران و مسلمانان جهان بود. حیات کتابشناسانه یکی از برجستهترین خدمات فرهنگی آیتالله العظمی مرعشی نجفی، کتابخانۀ بزرگی است که در جهان از شهرت و اعتبار ویژهای برخوردار است. انگیزۀ او از این تلاش ارزشمند، ایجاد یک مرکز فرهنگی بود تا دستاوردهای عظیم علمی دانشمندان مسلمان طی قرنهای گذشته را به نمایش بگذارد، پژوهشگران و محققان را از وجود منابع مکتوب آگاه کند و با گردآوری نسخههای خطی نفیس اسلامی و تجمیع آنها در یک مرکز بزرگ، این ثروت علمی را از تاراج سوداگران بینالمللی نجات دهد؛ به علاوه فرهنگ تحقیق را در جامعه با استناد به منابعی اصیل گسترش دهد.
آیتالله مرعشی که عشقی سرشار به کتاب و کتابخانه داشت، از همان زمان که در نجف اشرف مشغول تحصیل بود، به فکر گردآوری آثار دانشمندان جهان اسلام، بهویژه علما و فقها بود و آنها را میراث گرانقدر اسلام و شیعه میدانست. از این رو آنچه به دستش میرسید خرج خرید کتاب میکرد، تا آنجا که برای خرید یک نسخۀ خطی و یا کتابی چاپی، سالها نماز و روزۀ استیجاری به جا میآورد و گاهی هم شبها را کار میکرد تا بتواند سرمایهای به دست آورد و کتابی از آثار علما و فقهای اسلام را از دست اجانب و دستبرد دلالان کتاب خارج سازد و از خروج این میراث عظیم فرهنگی از کشورهای اسلامی جلوگیری کند.
آیتالله مرعشی پس از عزیمت به ایران و سکونت در قم نیز به کار خرید و جمعآوری نسخ خطی و آثار عالمان ادامه داد و دیری نگذشت که منزل او گنجایش نسخهها و کتب را نداشت و حیاط بیرونی منزل و اتاقها مملو از کتاب شده بود. از این رو تعداد چشمگیری کتاب خطی و نفیس به دیگر کتابخانهها، از جمله به کتابخانۀ دانشکدۀ معقول و منقول دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران، کتابخانۀ آستان قدس رضوی در مشهد، کتابخانۀ آستانۀ حضرت معصومه، آستانۀ شاهچراغ در شیراز و مدرسۀ فیضیۀ قم و دهها کتابخانۀ دیگر اهدا کرد.
او در سال ۱۳۸۳ق، مدرسۀ علمیهای (مدرسۀ مرعشیه) برای طلاب علوم دینی در قم بنا نهاد و دو اتاق آن مدرسه را به کتابخانه اختصاص داد که در حقیقت این کتابخانۀ کوچک سنگ بنای اولیۀ کتابخانۀ عمومی فعلی گردید. پس از چندی، چون استقبال مراجعهکنندگان به فزونی گرایید و به منابع بیشتری نیاز افتاد، طبقۀ سوم همان مدرسه را برای ایجاد کتابخانه ساختند که با دههزار جلد کتاب چاپی و دو هزار جلد کتاب خطی افتتاح شد. دیری نپایید که آیتالله مرعشی به فکر تأسیس کتابخانهای بزرگ و مستقل و عمومی افتاد. در این هنگام قطعه زمینی به مساحت ۱۵۰۰ متر مربع، مقابل همان مدرسه در خیابان آیتالله مرعشی (ارم سابق) خریداری کرد که با زیربنای ۳۵۰۰ متر در پنج طبقه ساخته شد و در نیمۀ شعبان ۱۳۹۴، با هزاران جلد کتاب چاپی و خطی و با حضور آیتالله مرعشی و جمعی از علما، فضلا، طلاب و مردم متدین قم افتتاح گردید.
گسترش روزافزون کتب و استقبال بیش از حد طلاب و مراجعان، تولیت کتابخانه را به فکر گسترش و توسعۀ ساختمان کتابخانه انداخت. کمبود فضا و مشکلات مالی آن را، تولیت کتابخانه، حضرت حجت الاسلام و المسلمین حاج سیّد محمود مرعشی، به امام خمینی منتقل ساخت و امام طی حکمی دولت وقت را مأمور فراهم ساختن امکانات و گسترش کتابخانه کرد و دولت هم قطعه زمینی در کنار کتابخانه با مساحت ۲۴۰۰ متر مربع فراهم کرد و در اختیار تولیت کتابخانه قرار داد.



