الهام مهرجویی از رمان «هرتزوگ» در فیلم «هامون»

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، سعید عقیقی، منتقد برجسته سینمای ایران، در سخنانی ابتدایی به نخستین تجربه خود با فیلم «هامون» در اتاق تدوین حسن حسندوست اشاره کرد و گفت: “اولین بار که وارد اتاق تدوین شدم، حسن حسندوست در حال کار بر روی «هامون» بود. در آن زمان، من یک منتقد جوان در مجله فیلم بودم و حسندوست در حال تدوین بخشهای شمال و ساحل فیلم بود که شامل ابتدای و انتهای فیلم میشود. او سپس بخشی از فیلم را به من نشان داد و گفت که مهرجویی تمایلی ندارد که کسی در حین تدوین فیلمش حاضر شود و بخشهایی از آن را ببیند.” عقیقی افزود: “فیلم «هامون» در دو روز پایانی هشتمین دوره جشنواره فیلم فجر به جدول پخش رسید و اولین اکران آن در سینما آفریقا به شدت شوکهکننده بود. پس از آن، در فاصله بین فیلمهای «لیلا» و «درخت گلابی»، ارتباطات زیادی با مهرجویی داشتم. سعی میکنم خودم را کنترل کنم به خاطر اتفاق غمانگیزی که برای داریوش مهرجویی افتاد و شما هم میدانید که علی عابدینی نیز در آن زمان در کنار او نبود.”
وی در ادامه به دیدگاه داریوش مهرجویی درباره شخصیت حمید هامون اشاره کرد و گفت: “جمله کلیدی داریوش مهرجویی درباره حمید هامون همیشه این بود که در خلوت میگفت: هامون، خود منم! اولین چیزی که درباره فیلم مهرجویی مشاهده میکنید، آن چیزی است که او همیشه دربارهاش صحبت میکرد و تماشاگر میتواند به وضوح آن را در فیلم ببیند. حتی یک بار خود او گفت که تمام کت و شلوار و پیراهنی که خسرو شکیبایی به تن دارد، لباس خود داریوش مهرجویی است. او به شخصیت حمید هامون نزدیک بود و این نکته بسیار مهمی است.”
این منتقد سینما، رمان «هرتزوگ» اثر سال بلو و فیلم «هشت و نیم» فدریکو فلینی را از دیگر منابع الهام برای خلق شخصیت حمید هامون معرفی کرد و اظهار داشت: “مهرجویی طرح «هامون» را از سال ۱۳۵۵ در ذهن داشت و به تدریج این طرح تغییر کرد. تکههایی از رمان «هرتزوگ» به شکل غیرمستقیم در «هامون» قابل مشاهده است. این رمان درباره فردی است که شیفتگی عجیبی به همسرش دارد و ایده تفنگ و شلیک از آنجا گرفته شده است. خود مهرجویی میگفت که شخصیت حمید هامون، ترکیبی متوازن از روشنفکر دهه ۴۰ شمسی و افکار صادق هدایت در «بوف کور» و همچنین کاراکتر گوییلو در «هشت و نیم» فلینی است؛ با این تفاوت که ایدهآل داریوش مهرجویی در آن فیلم، زن در «هشت و نیم» است، اما در اینجا، یک مرد به نام حمید هامون این شخصیت را ایفا میکند. طبق الگوی مریدی و مرادی که در فرهنگ ایرانی وجود دارد، الگوی حمید هامون یک مرد مرشدوار به نام علی عابدینی است که با الگوی گوییلو در «هشت و نیم» فلینی تفاوت دارد.”
وی همچنین به اشارات مستقیم داریوش مهرجویی در «هامون» به شخصیت خود اشاره کرد و گفت: “نکته مهمتر اینکه بخشهای متعددی از ارتباطات و موقعیتها در فیلم به طور مستقیم از داریوش مهرجویی اقتباس شده است. نقاشیهای شخصیت مهشید را خود مهرجویی کشیده است که در صحنه نمایشگاه فیلم مشاهده میشود و او گاهی به شوخی میگفت که توانستهام چند تا از آن نقاشیها را به فروش برسانم. همه این توضیحات نشاندهنده حضور مولف در اثر و ارجاعات گوناگونی است که به شخصیت خود فیلمساز داده میشود. این شخصیت نمونهای از آدم روشنفکری است که به دنبال تعالی است، اما بخشی از تفکرات بشری شامل تاملات هستیشناختی او و از طرف دیگر، روزمرگی و مسائل معاش در زندگی و طبقه اجتماعی، او را تحت فشار قرار داده است.”
عقیقی در ادامه گفت: “تا سال ۱۳۹۶ که یک تکنگاری درباره «هامون» منتشر کردم، به طور مستمر به دفتر آقای فرازمند میرفتم و مهرجویی را در آنجا میدیدم. او همواره توضیح میداد که بالاخره آدم یک روز خودش را میسازد و یک روزی خودش تمام قد در فیلمی ظاهر میشود.”
عقیقی درباره نگاه تماشاگران دهه ۷۰ شمسی به «هامون» گفت: “توان و انرژی که در «هامون» وجود دارد، چه از نظر میزانسن و چه نوع فیلمنامه، بسیار حیرتانگیز است که یک فیلم در زمانهای مختلف، پیش و پس برود. در نمایش اول فیلم در تهران، این فیلم بسیار پرفروش بود. جالب است که تماشاگر سال ۱۳۶۹، هیچ مشکلی نداشت که فیلمی بین زمانهای مختلف و ذهنیتهای گوناگون جلو و عقب برود و همچنان این همراهی وجود داشته باشد که این خود یک امتیاز است. دلیلش این است که چه در فیلمنامه و چه در تدوین، این فیلم سرشار از بدعتهایی است که در آن زمان پیشرو بود. ممکن است اگر فیلمنامه «هامون» را به دفتر یک تهیهکننده ببرید و او تا آخر بخواند، بگوید آیا دو نفر برای تماشای این فیلم به سینما میروند؟ این را میتوانید به هر معنایی که خواستید، چه انحطاط سینمای ایران یا تعالی سینمای ایران، استنباط کنید.”
او افزود: “به عنوان کسی که یک روز مانده به انتهای جشنواره فجر در سینما آفریقا، مبهوت فیلم شدم و یا در نمایش عمومی که بیش از ۷ بار اثر را دیدم، متوجه شدم که این انرژی از آگاهی فلسفی و دانش فردی مهرجویی میآید و در آن شکی نیست، اما انرژی که در این فیلم وجود دارد، از درون انسانی میآید که دو دستی به فیلم و شخصیتش چسبیده است. یعنی او از بیرون نگاه نکرده و کاملاً خود او است.”
عقیقی با تاکید بر جمله “حمید هامون، همان داریوش مهرجویی است”، سخنانش را به پایان رساند و گفت: “خسرو شکیبایی درباره بازی در این نقش میگوید که اگر من همه زندگیام را برای بازی در این نقش نمیگذاشتم، باید چه میکردم؟ نقشی که شاه نقش یک فیلم است و او از ابتدا تا انتها در فیلم حضور دارد و قوس کاملی از تغییر شخصیت را از سر میگذراند؛ بین کابوسها، رویاها و زندگی واقعی در نوسان است و شرایط پیچیدهای که به لحاظ سیاسی و اجتماعی در آن قرار دارد. احتمالا همه چیزهایی را میدانستید و من داشتم آنها را تکرار میکردم، اما شاید این حقیقت است و من به جمله اول خودم برمیگردم که حمید هامون، همان داریوش مهرجویی است با این تفاوت که آخرش بدون دست علی عابدینی تمام شد.”
نمایش «هامون» بخشی از برنامه نمایش آثار شاخص و مرمتشده سینمای ایران است که به مناسبت روز ملی سینما و با همکاری فیلمخانه ملی ایران تدارک دیده شده است. «هامون» محصول سال ۱۳۶۸ است و خسرو شکیبایی، بیتا فرهی و عزت الله انتظامی در آن ایفای نقش کردهاند.



