بازیهای کودکی در سایه غیبت پدر: امنیت و حقیقتی تلخ

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، راحیل احمدی، داستاننویس، در مورد رمان «شاه سفید» اثر گئورگ دراگُمان، نویسنده مجاری زاده ترانسیلوانی، توضیح داد که این کتاب نخستین بار در سال ۲۰۰۵ به زبان مجاری منتشر شد. دراگمان در سال ۱۹۷۳ در شهر تیرگو مورشِ رومانی به دنیا آمد و در خانوادهای از اقلیت مجارِ ترانسیلوانیا بزرگ شد. او در سال ۱۹۸۸ به همراه خانوادهاش به مجارستان مهاجرت کرد و در آنجا به تحصیل در رشتههای ادبیات انگلیسی و فلسفه پرداخت و به ترجمه ادبی نیز مشغول شد. «شاه سفید» دومین رمان اوست که نامش را در سطح بینالمللی مطرح کرد و به بیش از سی زبان، از جمله فارسی، ترجمه شده است. ترجمه فارسی این اثر توسط ابوالفضل الهدادی از سوی نشر نو منتشر گردیده است.
این رمان در مجارستان جوایز ادبی معتبری از جمله جایزه تیبور دری و جایزه شاندور مارایی را کسب کرده و در سال ۲۰۱۱ برنده جایزه ادبی یان میخالْسکی شد. این جایزه بینالمللی از سوی بنیاد یان میخالْسکی به دراگمان برای همین رمان اهدا شد. هیئت داوران این جایزه، کتاب را روایتی تکاندهنده از سرکوب یک دیکتاتوری از دیدگاه یک کودک دانستند؛ کودکی که تلاش میکند با ترس، امید و تخیل کنار بیاید. این پیشینه اهمیت دارد زیرا «شاه سفید» را نمیتوان صرفاً یک رمان درباره کودکی دانست. در ظاهر، داستان درباره پسربچهای یازدهساله به نام جزاتاست که منتظر بازگشت پدرش است؛ اما در عمق، رمانی است درباره قدرت، ترس، فقدان، حافظه و لحظهای که سیاست به حریم خصوصی یک خانواده وارد میشود.
جزاتا میداند که مأموران امنیتی پدرش را با خود بردهاند، اما هنوز نمیتواند معنای واقعی این غیبت را درک کند؛ به همین دلیل به انتظار پناه میبرد: یکشنبه روزی است که پدر را بردهاند و شاید یکشنبه دیگری نیز روز بازگشت او باشد. در این فاصله، زندگی کودکانه ادامه دارد؛ جزاتا در زمینهای گندم آتشگرفته بازی میکند، در معدنهای متروک به دنبال طلا میگردد، به تماشای تصاویر ممنوعه مینشیند و با یک دستگاه شطرنج بازی میکند. این ماجراها در نگاه نخست مجموعهای از اتفاقهای عجیب و گاه خندهدار در زندگی یک پسر نوجوان به نظر میرسند؛ اما در کنار هم تصویری هولناک از جامعهای میسازند که خشونت در آن چنان عادی شده که حتی بازیهای کودکان هم از آن جدا نیست.
در اینجا دراگمان به یکی از ویژگیهای مهم ادبی رمان دست مییابد: او جهان سرکوبگر را از دیدگاه کسی روایت میکند که هنوز زبان فهمیدن آن را ندارد. جزاتا دروغ نمیگوید؛ اما همه حقیقت را نیز نمیفهمد؛ او اتفاقها را همانطور که میبیند روایت میکند، در حالی که خواننده از معنای پنهان آنها آگاهتر است و این فاصله میان آگاهی کودک و آگاهی خواننده، موتور اصلی تعلیق و اندوه رمان است. دراگمان نیازی به توضیح مداوم درباره رژیم کمونیستی رومانی، دستگاه امنیتی یا دیکتاتوری ندارد. سیاست در کتاب بیشتر شبیه سایهای است که همهجا حضور دارد، بیآنکه همیشه دیده شود؛ یک پدر ناپدید میشود؛ یک خانواده منتظر میماند؛ آدمها محتاطانه صحبت میکنند؛ ترس به روابط روزمره وارد میشود و از همین جزئیات کوچک، تصویری بزرگ از یک نظام سرکوبگر شکل میگیرد.
به همین دلیل، «شاه سفید» را باید رمانی درباره فقدان نیز دانست؛ پدر جزاتا فقط یک شخصیت غایب نیست؛ غیبت او به مرکز جهان کودک تبدیل میشود و همهچیز با این جای خالی ارتباط پیدا میکند. جزاتا با بازی، خیال، ماجراجویی و انتظار تلاش میکند جای خالی پدر را پر کند، اما خواننده خیلی زود درمییابد که مسئله فقط بازگشت یا عدم بازگشت یک پدر نیست؛ بلکه این است که یک حکومت چگونه میتواند وارد زندگی یک خانواده شود و رابطه میان پدر و فرزند را به موضوعی سیاسی تبدیل کند. در اینجا است که عنوان کتاب نیز معنای بیشتری پیدا میکند. «شاه سفید» به شطرنج و بازیای اشاره دارد که در رمان حضور دارد، اما شطرنج در اینجا فقط یک سرگرمی نیست؛ بلکه جهانی از مهرهها، حرکتها، قدرت و قربانیشدن است؛ کودک مهرهها را جابهجا میکند، اما خواننده میتواند جهان بیرون را نیز به شکل یک صفحه شطرنج ببیند؛ جهانی که در آن آدمهای عادی گاهی بدون آنکه خودشان انتخاب کرده باشند، تبدیل به مهره میشوند.
با این حال، بزرگترین دستاورد رمان دراگمان، سیاسیبودنش نیست؛ بلکه نحوه پیوند سیاست و کودکی است. «شاه سفید» درباره لحظهای است که کودکی آرامآرام متوجه میشود جهان آن چیزی نیست که تصور میکرده است؛ جزاتا هنوز با منطق کودکانه خود میخواهد جهان را توضیح دهد، اما جهان بزرگسالان از این منطق سرپیچی میکند. او برای هر اتفاقی داستانی دارد، در حالی که خواننده میداند پشت بسیاری از این اتفاقها چیزی بسیار تاریکتر پنهان است. در نتیجه، رمان را میتوان یک داستان بلوغ دانست؛ اما بلوغی که نه از مسیر طبیعی بزرگشدن، بلکه از مسیر خشونت و فقدان اتفاق میافتد. جزاتا قرار نیست بهسادگی بزرگ شود؛ او مجبور میشود زودتر از موعد چیزهایی را بفهمد که یک کودک نباید مجبور به فهمیدنشان باشد و شاید دردناکترین نکته همین باشد: استبداد فقط آزادی بزرگسالان را نمیگیرد؛ بلکه کودکی کودکان را نیز میدزدد.
از این منظر، انتخاب زاویه دید کودکانه کاملاً هوشمندانه است. اگر همین داستان از زبان یک بزرگسال روایت میشد، احتمالاً به رمانی تاریخی یا سیاسی تبدیل میشد، اما دراگمان با قراردادن دوربین روایت در ارتفاع چشمهای یک پسربچه، سیاست را به تجربهای ملموس و شخصی تبدیل میکند؛ دیگر با «دیکتاتوری» به عنوان یک مفهوم تاریخی مواجه نیستیم؛ بلکه با پدری مواجهیم که نیست، مادری که منتظر است، کودکی که نمیداند چه اتفاقی افتاده و جامعهای که یاد گرفته از گفتنِ بعضی چیزها بترسد. به همین دلیل، جایزه یان میخالْسکی برای «شاه سفید» انتخاب معناداری است؛ بنیاد این جایزه نیز هنگام اهدای آن تأکید کرده بود که رمان نشان میدهد دولت چگونه از نگاه یک پسربچه وارد خانواده میشود و آن را ویران میکند و اینکه کتاب در عین نمایش خشونت و ناامیدی، درباره نحوه مواجهه انسان با ترس از طریق امید و تخیل نیز هست.
«شاه سفید» رمان جنگ نیست، اما خشونت در تمام تاروپود آن حضور دارد؛ رمان سیاسی است، اما سیاست را مستقیم و خطابهوار توضیح نمیدهد؛ رمان کودکی است، اما کودکی در آن جای امنی نیست. قدرت کتاب در همین تناقضهاست. جزاتا میخواهد پدرش برگردد؛ این خواسته برای او ساده است؛ آنقدر ساده که حتی تصور میکند کافی است یکشنبه دیگری از راه برسد. اما برای خواننده، هرچه داستان جلوتر میرود، این انتظار سنگینتر میشود و ما کمکم میفهمیم که پشت انتظار کودک، حقیقتی ایستاده که از ظرفیت ذهن او بزرگتر است. «شاه سفید» درنهایت داستان یک غیبت است: غیبت پدر، غیبت امنیت، غیبت حقیقت و شاید مهمتر از همه، غیبت کودکیای که میتوانست بدون سایه سیاست ادامه پیدا کند. دراگمان با این رمان نشان میدهد که برای روایت استبداد، همیشه به زندان و شکنجه و سخنرانی سیاسی نیاز نیست؛ گاهی کافی است داستان پسربچهای را تعریف کنیم که هر یکشنبه منتظر پدرش میماند و همین انتظار، به یکی از تلخترین تصویرهای ادبی از زندگی پشت پرده آهنین تبدیل میشود.



