داستانی از خانه، هویت و زبان فارسی

سرویس ادبیات پایگاه خبری الفبای رشد – مینا غلامنژاد، پژوهشگر و داستاننویس: در دنیای ادبیات داستانی معاصر، آثار کمی وجود دارند که با ساختاری شکننده و در عین حال منسجم، خواننده را به تأملی دوباره در مفاهیم اساسی «خانه»، «هویت» و «زبان» دعوت کنند. کتاب «زبان مادری» نوشته دکتر الهام حدادی یکی از این آثار است که با استفاده از روایتهای اپیزودیک، سفری بینقشه از کوچهپسکوچههای خاطره تا کرانههای بنگلادش، از زبان فارسی تا زنگار درِ باغ پدربزرگ، به نظمی خوابواره تبدیل میشود. این کتاب نه تنها یک روایت خطی، بلکه بافتی از لحظههای زیسته را به تصویر میکشد.
درخت گلابی، باغ فراموششده، مرگ و سوگ بیآوازه، همگی در این اثر به استعارههایی برای پرسش از «خانه» تبدیل میشوند؛ جایی که نه در نقشه، بلکه در میان خطهای عمیق یک در، در زنگ قفل خاطره و در تکانههای زبانی که آن را از ایران تا دوردستها با خود میکشاند، بازشناسی میشود. دکتر حدادی با نگاهی شاعرانه و تأملی، میان واقعیت و رؤیا، گذشته و حال، پل میزند بهگونهای که خواننده خود را در خطوط داستان مییابد. این اثر بیشتر از آنکه پاسخ دهد، دریچهای به تجربههای مشترک انسان معاصر میگشاید؛ بهویژه برای کسانی که مهاجرت را تجربه کردهاند.
یکی از ویژگیهای بارز این کتاب، شخصیتپردازی غیرمستقیم راوی است. اگرچه خواننده هرگز بهصورت مستقیم و بیواسطه با راوی آشنا نمیشود، اما از خلال رفتارها، گفتارها و واکنشهای او میتواند چهره ذهنیاش را بازشناسد. راوی شخصیتی است با میل به تجربه و کنجکاوی برای ورود به ناشناختهها؛ چنانکه این ویژگی در صحنه گفتوگو با فالگیر نمود مییابد. کتاب از سطح یک روایت صرفاً خاطرهوار فراتر میرود و به بازنمایی کشمکشهای درونی بدل میشود؛ کشمکشهایی که همواره میان عشق و عقل، واقعیت و وهم، در نوساناند.
داستان «خواب آیینهها» نیز با عنوانی هوشمندانه، خواننده را به تأملی در ناخودآگاه فرامیخواند. خواب و آیینه، هر دو، استعارههایی از بازگشت امر سرکوبشده و مواجهه با خودِ دیگرگونهاند. راوی با روایت خوابهایش، تلاشی پنهان برای بیان حقیقتی دارد که در زندگی روزمره مجال بروز نیافته است؛ تجربهای که برای او عمیقترین معنا را دارد، اما برای دیگران نامفهوم میماند و او را به انزوایی وجودی میکشاند. این داستان در واقع تأملی است بر تنهایی بنیادین انسان؛ تنهاییای که شکل روایی خود را مییابد.
اما «زبان مادری» بیش از یک مجموعه داستان، تصویری از زیستن میان مردمان سرزمینی دور نیز هست. حدادی با توصیف خوراکیها، آداب و واژگان محلی، چنان فضای شهر و زندگی روزمره شخصیتها را برای نمونه کشور بنگلادش ملموس میکند که خواننده خود را در کوچهپسکوچههای آنجا مییابد. این توجه به جزئیات عینی، در عین حال که به روایت بُعدی مردمشناختی میبخشد، مرزهای زمان و مکان را نیز درهم میآمیزد و فضایی میآفریند که هم واقعی است و هم رویایی.
اوج این درهمتنیدگی را میتوان در داستان «راز زایش هدهد در سنگنگارههای تیمره» مشاهده کرد؛ داستانی که در آن مرزهای واقعیت و خیال چنان درهم میشکنند که زمان و مکان، روح و جسم و حتی مفهوم واقعیت به پرسش کشیده میشوند. درست در همین بیمعنایی ظاهری است که معنایی تازه امکان زایش مییابد. جالب آنکه دریافت هر خواننده از این کتاب میتواند آینهای از نیازها و تجربههای خود او باشد. یکی از مخاطبان ممکن است شیفته بافت روایی و درهمتنیدگی مرزهای روایت شود، در حالی که دیگری، که بهتازگی طعم مهاجرت را چشیده است، با خواندن این اثر مفهوم هویت و خانواده را برای خود ملموستر بیابد.
این تکثر خوانشها نشاندهنده ظرفیت کتاب برای بازتاب تجربههای متنوع انسانی است. همچنین قابلیت بصری و فضاسازی قدرتمند برخی از داستانها، بهویژه داستان پایانی، چنان است که میتوان تصور کرد این روایتها قابلیت تبدیلشدن به آثاری سینمایی در ژانر حماسی ـ فانتزی را نیز دارند؛ ظرفیتی که از توانایی نویسنده در خلق جهانهایی فراتر از واقعیت روزمره حکایت میکند. در نهایت، «زبان مادری» با صدایی رسا، درد و اندوهی را که در دل راوی و انسان امروز موج میزند، بیان میکند؛ صمیمانه و از ته دل، چنان که گویی پارچهای حریر و نرم را زیر انگشتان حس میکنی: لطیف، زخمخورده و حقیقی.
این اثر نه تنها برای کسانی که خود مهاجرت را تجربه کردهاند، بلکه برای هر انسانی که با پرسش از معنا، زبان و مکان درگیر است، تأملبرانگیز خواهد بود؛ چراکه روایت آن، در نهایت، میتواند روایتی از خودِ ما باشد.



