فراموشی؛ رهایی در قالبی نوین

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، کنسرتنمایش «ساعت فراموشی» به نویسندگی و کارگردانی حسن علیشیری و با بازی رضا یزدانی و نگار نیکدل، داستانی درباره حافظه، فقدان و تلاش برای بازگرداندن گذشته را روایت میکند. این اثر ایدهای قابل تأمل درباره نسبت فراموشی و رنج را ارائه میدهد، اما در اجرای این ایده، از تمام ظرفیتهای آن بهره نمیبرد.
داستان نمایش حول مردی میچرخد که پس از یک تصادف در کانادا، بخشی از حافظهاش را از دست داده و در یک مرکز درمانی تحت مراقبت پرستاری ایرانی قرار دارد. دوستان و نزدیکان او سعی میکنند با ارسال ویدئو و یادآوری گذشته، بخشی از خاطراتش را به او بازگردانند. در کنار این خط داستانی، پرستاری که از طرفداران رضا یزدانی است، ترانههای او را میشناسد و به بهانههای مختلف از او میخواهد آنها را بخواند. این موضوع باعث میشود موسیقی به بخش مهمی از ساختار نمایش تبدیل شود و جنبه کنسرتی اثر بر روایت داستانی آن سایه بیفکند.
اما جذابترین ایده نمایش، خود مفهوم فراموشی است؛ فراموشیای که در «ساعت فراموشی» تنها یک اختلال پزشکی نیست و میتواند معنای دیگری نیز پیدا کند، رهایی موقت از رنج. وقتی یادآوری، دردناک است، شخصیت اصلی حتی مرگ پدرش و یکی از دوستانش، علی معلم، را به یاد نمیآورد. زمانی که این خاطرات دوباره به ذهنش بازمیگردند، احساس فقدان و سوگ نیز به همراه آنها بازمیگردد. این موقعیت میتوانست یکی از مهمترین نقاط فکری نمایش باشد: آیا انسان با فراموش کردن برخی از دردهای زندگیاش واقعاً چیزی را از دست میدهد یا برای مدتی از بار آن رها میشود؟ این نگاه در تاریخ روانشناسی و فلسفه نیز سابقه دارد. فروید در برخی مباحث خود، فراموشی را تنها حذف یک خاطره نمیدانست و آن را با سازوکارهای دفاعی ذهن در برابر تجربههای دردناک مرتبط میکرد. به عبارتی، ذهن گاهی برای محافظت از خود، بخشی از گذشته را پس میزند.
از سوی دیگر، پل ریکور در کتاب «حافظه، تاریخ، فراموشی» به رابطه پیچیده میان یادآوری، فراموشی و هویت میپردازد و نشان میدهد که فراموشی را نمیتوان تنها نقطه مقابل حافظه دانست و بخشی از شیوهای است که انسان گذشته خود را تجربه، روایت و بازسازی میکند. «ساعت فراموشی» زمانی به این ایده نزدیک میشود که شخصیت اصلی با یادآوری مرگ پدر و دوستش، دوباره با رنجی مواجه میشود که در دوران فراموشی از آن بیخبر بوده است. در اینجا فراموشی میتواند نوعی فاصله گرفتن موقت از رنج باشد.
ما معمولاً حافظه را بخشی از هویت خود میدانیم، مجموعهای از خاطرات که گذشته را به اکنون پیوند میدهد. اما اگر بخش مهمی از این گذشته را فقدان، شکست و درد تشکیل دهد، فراموشی میتواند چهرهای متفاوت پیدا کند. شاید گاهی فراموش کردن، نه از دست دادن، بلکه راهی برای ادامه دادن باشد. البته این رهایی بهایی هم دارد زیرا با حذف خاطرات، بخشی از هویت انسان نیز حذف میشود. کسی که مرگ پدرش را به یاد نمیآورد، از رنج فقدان دور است، اما در عین حال بخشی از داستان زندگی خود را نیز از دست داده است.
مشکل اصلی «ساعت فراموشی» در این است که نمایش به ایدهای دست میزند که ظرفیت یک درام عمیق و حتی فلسفی را دارد، اما چندان در آن مکث نمیکند. بسیاری از موقعیتها مطرح میشوند، اما پیش از آنکه به پرسشهای جدیتری درباره هویت، حافظه و فقدان برسند، روایت دوباره به سمت موسیقی بازمیگردد. به همین دلیل، در پایان بیشتر با یک کنسرتنمایش مواجهیم تا نمایشی که موسیقی در خدمت پیشبرد درام آن باشد. اجرای ترانههای رضا یزدانی برای مخاطبان او جذابیت خاص خود را دارد، اما از منظر نمایشی، موسیقی گاهی جای خالی پرداخت داستانی را پر میکند.
«ساعت فراموشی» ایدهای دارد که میتوانست بسیار بیشتر از این بسط پیدا کند. شاید مهمترین پرسشی که نمایش پیش روی مخاطب میگذارد این باشد که آیا همیشه باید برای به یاد آوردن تلاش کرد؟ گاهی انسان برای ادامه دادن، نیاز دارد بعضی چیزها را فراموش کند؛ اما اگر تمام خاطرات دردناک حذف شوند، چیزی از گذشته و هویت او باقی میماند؟ پاسخ روشنی برای این پرسش در نمایش شکل نمیگیرد و شاید همین مهمترین فرصت از دسترفته «ساعت فراموشی» باشد. نمایشی که میتوانست فراموشی را نه فقط بهعنوان یک عارضه، بلکه بهعنوان تجربهای پیچیده میان رنج، هویت، فقدان و رهایی بررسی کند، در نهایت بیشتر به طرح این مفاهیم بسنده میکند.
* عکس نمایش از رضا جاویدی است.



