مستند «عبور از نمیدانم۸۲۳۰;»؛ سفری عمیق به زندگی محمدابراهیم جعفری

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، پنجاه و دومین نشست «شبهای مستند» در شامگاه دوشنبه، ۲۳ شهریور ماه، با نمایش مستند «عبور از نمیدانم…» به کارگردانی زندهیاد خسرو سینایی، که به زندگی و آثار محمدابراهیم جعفری؛ شاعر نقاش و نقاش شاعر پرداخته است، برگزار شد. این برنامه با همکاری انجمن تهیهکنندگان سینمای مستند و مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی در سالن «فردوس» موزه سینمای ایران برگزار گردید و فخرالدین سیدی، فیلمساز، اجرای نشست را بر عهده داشت.
در آغاز نشست، فخرالدین سیدی پس از خوشامدگویی به حضار، درباره مستند «عبور از نمیدانم…» اظهار داشت: امیدوارم از تماشای این فیلم لذت ببرید. در این مستند، چهرههای بزرگی از هنر کشور را مشاهده میکنیم که متأسفانه دیگر در میان ما نیستند و از این رو، تماشای آن فرصتی ارزشمند است. علاقهمندان به زندگی و آثار محمدابراهیم جعفری، سوژه مستند «عبور از نمیدانم…»، میتوانند کتاب «ابری که به دشت خاطره میبارد» نوشته پرستو رجایی را مطالعه کنند. خودم هنوز فرصتی برای مطالعه آن پیدا نکردهام، اما کتاب مفصلی درباره ایشان گردآوری شده که لازم دانستم آن را به علاقمندان معرفی کنم.
سپس سیدی از علی لقمانی، مدیر فیلمبرداری آثار خسرو سینایی و امید نجوان، پژوهشگر و مستندساز دعوت کرد تا پشت تریبون قرار بگیرند. علی لقمانی در سخنان ابتدایی خود به نگاه خاص خسرو سینایی در زمینه مستند فیلم پرتره اشاره کرد و گفت: نسبت به نمایشهای پیشین «عبور از نمیدانم…»، خوشحالم که دوستان هنرمند بسیاری در اینجا حضور دارند و این نشاندهنده علاقه به تماشای این نوع فیلمهاست. در صحبت با یکی از دوستان پیش از اکران، به این نکته اشاره شد که آثار خسرو سینایی دارای نگاهی خاص هستند. من ادعا میکنم و آمادهام برای اثبات آن بحث کنیم. خسرو سینایی یکی از معدود افرادی است که در زمینه فیلم پرتره به طور استادانه و دقیق فعالیت کرده است. متأسفانه، در سالهای اخیر و با عمومی شدن دوربین ویدئو، علیرغم افزایش تولید آثار مرتبط با فیلم پرتره، این فیلمها خاصیت سینمایی خود را از دست دادهاند.
محمدرضا اصلانی در این زمینه بیان کرد که در عرصه مستند و در نسل ما، کسی که واقعاً با جدیت در حوزه فیلم پرتره کار کرده، خسرو سینایی است. تفاوت در این است که سینایی معنای دقیق فیلم پرتره را درک کرده و به کار میگیرد. وی ادامه داد: با تماشای فیلم پرترههای سینایی، ما شخصیت سوژه مستند را نیز خواهیم شناخت. در آثار او، سینایی به جزئیات زندگی سوژه نمیپردازد و هدف فیلم پرتره این است که مخاطب بتواند شخصیت را لمس کند و با آن ارتباط برقرار کند. فیلم پرتره نباید صرفاً اطلاعاتی درباره سال تولد و مرگ سوژه ارائه دهد، بلکه باید به گونهای تأثیرگذار باشد که مخاطب بتواند آن شخصیت را بشناسد و با او ارتباط عمیقتری برقرار کند. متأسفانه، این روند در فیلمهای پرتره امروزی رایج شده است. به نظر من، «عبور از نمیدانم…»، از جمله آثاری است که فیلمساز با موفقیت به هدف خود رسیده و مخاطب با تماشای آن به هنرمند محمدابراهیم جعفری نزدیک میشود و تأثیری که بر او میگذارد، مانند این است که یک زندگی طولانی با او داشته است.
وی افزود: به دلیل دوستی و آشنایی طولانیمدت با سینایی، فکر میکنم حیف است که برخی مسائل مطرح نشود. معمولاً بزرگانمان را از دست میدهیم و ظرایفی درباره آنها وجود دارد که هیچگاه ثبت نمیشود. موضوعی که میتوانم از زبان سینایی بگویم و در راستای تأیید صحبتهای من باشد این است که وقتی همسر آقای جعفری فیلم را دید، گفت این دقیقاً خود محمد است! در واقع، کسی که با او زیسته، چنین نظری دارد و این نشان میدهد که فیلم در مسیر خود موفق عمل کرده است.
امید نجوان، ویژگیهای تکنیکی و ایدههای فاصلهگذارانه را از خصوصیات آثار خسرو سینایی دانست و گفت: تماشای «عبور از نمیدانم…» برای من خاطرهانگیز و جذاب بود زیرا اولین بار این فیلم را در منزل جناب سینایی و با حضور خودشان مشاهده کردم. یادشان گرامی و غیبتشان بهویژه در سالهای اخیر دردناک است. اگر ویروس کرونا نبود، میتوانستیم هنوز از حضور و هنر استاد سینایی بهرهبرداری کنیم. درباره «عبور از نمیدانم…»، همانطور که همسر آقای جعفری گفتند، این فیلم به شکل عجیبی به ایشان شباهت دارد؛ روحیهای که آقای سینایی داشتند، در فیلمهایشان نیز مشهود است. بازیگوشی تکنیکال سینمایی که در اثر وجود دارد و علاقه به استفاده از ایدههای فاصلهگذارانه، جمعبندی کلی از ایدههای مورد علاقه سینایی را در این فیلم قابل مشاهده میکند. در حقیقت، او در آثار بعدی این ایدهها را گسترش داد و شاید نسخه تکاملیافته آن را در «کوچه پاییز» مشاهده کردیم.
نجوان در ادامه گفت: نکته جالب درباره آثار این هنرمند این است که او برخلاف سنت فیلمهای پرتره یا زندگینامهای تلاش میکرد بیننده را با شخصیت اصلی پیوند دهد به شکلی که خودشان دوست داشتند. بسیاری از افراد دوست دارند درباره سوژهای که مقابل دوربین قرار میگیرد، اطلاعاتی درباره محل تولد و امثالهم داشته باشند. البته در این فیلم، بخشهایی مربوط به این موضوع وجود دارد، اما به همان پرسشها نیز به شیوهای که خودشان میپسندیدند، پاسخ داده میشود.
نجوان همچنین به امکاناتی که دوربینهای ویدئویی در اختیار سینماگران قرار میدهند، اشاره کرد و خاطرنشان کرد: این فیلم در اوایل دهه ۸۰ شمسی ساخته شد، زمانی که دوربینهای ویدئویی در تولید فیلم مستند و سینمایی به کار گرفته میشدند. در حقیقت، اگر این دوربینها نبود، شاید تصویر بسیاری از هنرمندان بزرگی که اکنون در اختیار ما هستند، وجود نداشت و این یک واقعیت است که باید بپذیریم که صنعت دیجیتال به سینمای مستند کمک شایانی کرده است. به ویژه در سالهای بعد که دوربین دیجیتال وارد بازار شد، ضبط پلانهایی که قبلاً امکانپذیر نبود، میسر شد.
سیدی تجربه خود از تماشای مستند «عبور از نمیدانم…» را اینگونه توصیف کرد: من این فیلم را قبلاً ندیده بودم. دو هفته پیش، یکی از دوستان نسخهای از فیلم را به من داد و آن را تماشا کردم. سپس تصمیم گرفتیم که این فیلم را در «شبهای مستند» نمایش دهیم. حقیقت این است که در چند روز گذشته، بارها آن را در خانه تماشا کردم و واقعاً حس میکنم که بازیگوشی عجیبی در این فیلم وجود دارد که خسرو سینایی با استفاده از امکانات دوربین ویدئویی به آن دست یافته است. تروکاژهای سینمایی و دیگر تکنیکهای به کار رفته در سه یا چهار دهه قبل، به سختی انجام میشد. واقعاً آدم شیفته دیدن این فیلم میشود و میخواهد بارها آن را ببیند. اکثر آثار سینایی پرتره هستند و همه مثل این غیرعادی هستند و این نکته جالبی برای من بود.
لقمانی درباره دوربین ویدئویی استفاده شده در ساخت مستند «عبور از نمیدانم…» اظهار داشت: ما با اولین نسل دوربینهای ویدئویی مستند «عبور از نمیدانم…» را ساختیم که آنالوگ بودند و کیفیت آنها SD بود و هنوز HD نیامده بود. در آن زمان، ما هنوز وارد پست پروداکشن ویدئو به معنای دیجیتال و تصحیح رنگ و نور نشده بودیم و آنچه که میگرفتیم، بلافاصله مونتاژ و پخش میشد. پست پروداکشنی وجود نداشت. طبیعتاً اگر امروز بخواهد انجام شود، تروکاژ آن کیفیت بهتری خواهد داشت.
این سینماگر درباره نقش «مَلمَلِ خیال» در فرآیند ساخت اثر برای خسرو سینایی گفت: درباره آثار خسرو سینایی، من از گفته استاد جعفری وام میگیرم و در واقع، سینایی آن «مَلمَلِ خیال» را روی تصویر میاندازد و اینطور نیست که فقط تصاویر را ثبت کند و آنها را کنار هم بچیند. آقای جعفری درست میگفت که اگر «مَلمَلِ خیال» نباشد، اثر نخواهد داشت. موافقم که فیلمهای سینایی خاص هستند زیرا حتی در فیلمهای پرتره سفارشی مانند «حاج مصورالملک» که گفتهاند فیلمی درباره یک نقاش مدال گرفته بساز و این اطلاعات را بده، او قبول میکند و قبل از شروع و در تیتراژ فیلم، آن اطلاعات را میدهد. اینگونه است که حتی اگر سفارش میگیرد، آن «مَلمَلِ خیال» هم نقش خود را دارد که تبدیل به اثر «حاج مصورالملک» و یکی از مهمترین فیلمهای پرتره تاریخ سینمای مستند میشود.
او افزود: نکته دیگری که حائز اهمیت است، علاوه بر هنرمندان زیادی که در این فیلم میبینیم، این مستند درباره دو هنرمند خاص این مملکت به نامهای محمدابراهیم جعفری و خسرو سینایی است. شاید در فضای عمومی کمتر دیده شدهاند اما در فضای فرهیخته، واقعاً افراد شاخصی هستند. این نکته مایه مسرت من است که این فیلم توانسته تولید شود. این فیلم و «مَیان سایه و نور»، دو فیلم از مجموعه فیلمهایی بود که قرار بود به سفارش مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی درباره هنرمندان کشور ساخته شود. این دو فیلم که ساخته شد، نمیدانیم چرا اما ادامه پیدا نکرد. این دو فیلم از فیلمهای مهم تاریخ ما هستند که میتوانستند ۴، ۶، ۸ یا ۱۰ فیلم باشند، اما نیستند.
لقمانی سخنانش را درباره شیوه فیلمسازی خسرو سینایی اینگونه پایان داد: تا فیلمساز با شخصی که قرار است پرتره او را بسازد، عجین نباشد و ظرایف و دقایق ذهنی و زندگیاش را نفهمد، اثر فیلم مؤثری نخواهد بود. سابقه آشنایی سینایی با جعفری طولانیمدت بود و این کمک میکرد تا شاکله اصلی فیلم به درستی شکل بگیرد. آقای جعفری در فیلم «کوچههای عشق» به درخواست سینایی، یک سکانس بازی کرد و رابطه صمیمی با هم داشتند.
سارا جعفری، نقاش و دختر محمدابراهیم جعفری، سوژه مستند «عبور از نمیدانم…» در سخنانی کوتاه، رابطه پدرش و خسرو سینایی را اینگونه توصیف کرد: من دو روز پیش و بهطور ناگهانی فهمیدم که این مستند قرار است به نمایش دربیاید و خیلی خوشحال شدم. پوستر این برنامه را یکی از هنرجویان پدرم بازنشر کرده بود و از آنجا متوجه شدم. درباره رابطه بابا و آقای سینایی و اتفاقاتی که افتاده، فراوان است. من این فیلم را بارها دیدم و واقعاً آن را زندگی کردهام. زمانی که فیلم ساخته شد، من ۲۳ ساله و در ایران بودم. آنچه که زیبا بود و آقای لقمانی عزیز به خوبی اشاره کردند، فیالبداهه بودن بود که در جان پدر من همیشه وجود داشت و در نقاشیهای او یا شعرش و همین حضورش مشهود است و این حس فیالبداهه بودن را آقای سینایی به خوبی دریافت میکردند. آن دو مانند دو بچه بازیگوش بودند که با هم کلنجار میرفتند و بنابراین فیلم زیبا و روانی ساخته شد زیرا هر دو از یک جنس بودند.
در ادامه، کتابی که آقای سیدی معرفی کردند، ۴ کتاب دیگر نیز از محمدابراهیم جعفری از سوی نشر منتشر شده است که اگر دوست داشتید میتوانید آنها را نیز تهیه کنید: ۱_«بوی کاهگل، آواز پرنده» — گزیده اشعار محمدابراهیم جعفری، به انتخاب مریم محمدی، ۲_«هزار پرنده عاشق» — گزیده اشعار محمدابراهیم جعفری، گردآوری و انتخاب مریم محمدی، ۳_«در سفر با ماه» — گزیده آثار نقاشی محمدابراهیم جعفری که به انتخاب مریم محمدی و سارا جعفری منتشر شده و در نسخه دوزبانه، ۴_«کبوتر آبی خیال» — گزیده اشعار محمدابراهیم جعفری. ممنونم از اینکه امروز تشریف آوردید. این نشست با پرسش حاضران از سخنرانان درباره ابعاد مختلف زندگی و آثار خسرو سینایی به پایان رسید.



