مسئولیت روشنفکران در دوران بحران چگونه تعریف میشود؟

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، کتاب «کلماتی که میکشند؛ مسئولیت روشنفکر در زمانه بحران (۱۹۴۴ـ۱۹۴۵)» نوشته ژیزِل سَپیرو و با ترجمه علیرضا غفوری و پرستو یوسفی از تازهترین آثار نشر ثالث به شمار میآید. سَپیرو، جامعهشناس و نظریهپرداز ادبی فرانسوی، یکی از شخصیتهای برجسته در زمینه جامعهشناسی ادبیات و مطالعات فرهنگی در جهان معاصر است. او در سال ۱۹۶۵ در فرانسه به دنیا آمد و تحصیلات خود را در رشته فلسفه و سپس در جامعهشناسی در «مدرسه مطالعات عالی در علوم اجتماعی» تحت نظر پیر بوردیو ادامه داد. سَپیرو بهویژه به خاطر نظریهها و نوشتههایش درباره رابطه میان ادبیات، سیاست و زبان شناخته میشود. او از شاگردان ممتاز و پیرو مکتب فکری پیر بوردیو بوده و با تأثیر از نظریههای او، به تحلیل شالوده میدان ادبی و نقش نویسندگان در بستر قدرت، ایدئولوژی و ساختارهای اجتماعی میپردازد. از جمله آثار مهم او میتوان به «مسئولیت نویسنده» و «نویسندگان و علم سیاست در فرانسه» اشاره کرد. سَپیرو در نوشتههایش به بررسی نقش روشنفکران در تاریخ فرانسه، بهویژه در دوران جنگ جهانی دوم و زمان اشغال و پس از آن، میپردازد و سؤالاتی را درباره مسئولیت اخلاقی نویسندگان، سانسور، خودسانسوری و تعهد سیاسی آنان مطرح میکند. او همچنین به بررسی نقش بازار نشر، نهادهای ادبی و ترجمه در شکلگیری میدان فرهنگی بینالمللی میپردازد. سَپیرو استاد پژوهش در «مرکز ملی پژوهشهای علمی» فرانسه و عضو فعال و مدیر ارشد پژوهش در «مدرسه مطالعات عالی در علوم اجتماعی» است.
در کتاب «کلماتی که میکشند؛ مسئولیت روشنفکر در زمانه بحران (۱۹۴۴ـ۱۹۴۵)»، سَپیرو با دقتی چشمگیر، به بررسی قدرت کنشزای زبان و پیامدهای سیاسی، اجتماعی و اخلاقی آن میپردازد. او با تحلیل موقعیتهای تاریخی مختلف، از تبلیغات نظامهای تمامیتخواه تا گفتمانهای ملیگرایانه و از فراخوانهای نفرتانگیز تا توجیهات فکری خشونت، نشان میدهد که چگونه کلمات میتوانند فراتر از ابزاری برای انتقال پیام، به وسایلی برای تسلط، حذف یا نابودی نمادین تبدیل شوند. سَپیرو به تحلیل شرایطی میپردازد که در آن یک گفتمان میتواند به تحریک خشونت بینجامد، آزار و اذیت را مشروعیت بخشد یا بستر را برای جنایات جمعی فراهم کند. او همچنین مسئولیتهای حقوقی و اخلاقی ناشی از کاربرد زبان را زیر سؤال میبرد و نقش نویسندگان، نهادهای فکری و رسانهها را در اشاعه ایدئولوژیهای مرگآور بررسی میکند. این کتاب که نخستین ترجمه فارسی آثار ژیزل سَپیرو به شمار میرود، با ارائه یک چارچوب نظری مستحکم، بر مطالعات موردی دقیقی متکی است که به ما امکان درک چگونگی تبدیل گفتار به عمل را میدهد تا به این پرسش پاسخ دهیم که جوامع چگونه میتوانند اشکال گفتمانی زیانآور را تنظیم و کنترل کنند یا در این راه شکست را بپذیرند. از این رو، این کتاب ابزاری درخور تأمل در اختیار خواننده فارسیزبان قرار میدهد تا به تأمل درباره چالشهای جهان معاصر از قبیل سانسور، آزادی بیان، مسئولیت فکری و انحرافات گفتمانی بپردازد.
آنچه در ادامه میآید بخشی از پیشگفتار سَپیرو بر ترجمه فارسی این کتاب است که بهطور اختصاصی از سوی ناشر در اختیار پایگاه خبری الفبای رشد قرار گرفته است؛ برتولت برشت مسئولیت روشنفکران در زمانهای که کلمات زیر ذرهبین قرار میگیرند، چیست؟ برتولت برشت در دوران حکومت نازیها میپرسید: «چگونه میتوان در میانه دروغ، حقیقت را بیان نمود؟» امروزه، حماسه قهرمانانه روشنفکرانی که تمام زندگیشان را وقف آزادی اندیشه کردند، از ویکتور هوگو تا امیل زولا، که همچون پیامبران عصر مدرن ستایش شدند و سرانجام تحت تعقیب، تبعید، زندان و حتی مرگ قرار گرفتند، بازتابی عمیق یافته است. مهاجرت غمانگیز پژوهشگران، هنرمندان و نویسندگانی مانند پینار سِلِک، نویسنده و جامعهشناس تُرک، که از رژیمهای دیکتاتوری و انواع سرکوب میگریزند و اغلب اولین قربانیان این نظامها هستند ــ البته اگر نخواسته باشیم از زندانیان، ناپدیدشدگان و کشتهشدگان سخنی به میان آوریم ــ شاهدی است بر این وضعیت غمانگیز. لیکن سرنوشت آن دسته از روشنفکرانی که به این رژیمها میپیوندند چه میشود؟ کسانی که برای سرکوب آزادی بیان کَف میزنند؟ آنان که با انحصار کلام، صدای مخالفان خود را خاموش و حتی حذف فیزیکی آنها را تأیید میکنند؟ و کسانی که پا را فراتر میگذارند و به ابزار تبلیغاتی حکومتها تبدیل میشوند؟ مسئولیت اخلاقی و حقوقی آنها در قبال جنایات این رژیمها چیست؟ این پرسش در هر وضعیت گذار به دموکراسی یا هرگونه بازگشت به آن، چه با تحول از درون کشور و چه با تحمیل نیروهای اشغالگر، پس از گذران دورهای از حاکمیت استبدادی مطرح میگردد.
پیر بوردیو این کتاب به موضوع تصفیه روشنفکران فرانسوی در فردای جنگ جهانی دوم میپردازد. این اثر ادامهای است از کتاب اولم با عنوان جنگ نویسندگان، ۱۹۴۰ـ۱۹۵۳ که برگرفته از رساله دکترایم بود زیر نظر پیر بوردیو در سال ۱۹۹۴. من با تکیه بر مفهوم «میدان» بوردیو، نشان داده بودم که انتخابهای سیاسی نویسندگان در آن دوران بحرانی که هویت ملی تحت لوای رژیم اقتدارگرای ویشی به رهبری مارشال پِتَن در خطر افتاده بود، تا حد زیادی با جایگاه آنها در حوزههای ادبی پیش از جنگ قابل توضیح است. در واقع، حوزه ادبی به جای اینکه در دفاع از هویت ملی در برابر اشغالگران متحد شود و از استقلالی که با مبارزات سخت از قرن نوزدهم به دست آورده بود پاسداری نماید، دچار افتراق گردید. در این دوران، نویسندگان بین همکاری فکری با اشغالگران و مقاومت ادبی یا مسلحانه که به معنای فعالیت زیرزمینی بود، دست به انتخاب زدند. این انتخابها طیف گستردهای از موضعگیریها را در بر میگرفت: از همکاری ساختاری و گونههای مختلف «سازش» (به تعبیر سارتر) گرفته تا اشکالی از مخالفت خاموش ــ که قهرمان جوان رمان «آرامش دریا» اثر ورکور (که در سال ۱۹۴۲ بهطور زیرزمینی منتشر گردید) نماد آن است ــ و «قاچاق ادبی» که شامل انتقال پیام به زبان رمزی بود؛ روشی که اَرَگون آن را آغازید و شعرش بستر اصلی آن تلقی میگردید. در حالی که مقاومت ادبی توانست نامهای پرآوازهای چون آندره ژید، فرانسوا موریاک و پل اِلوار را به همراه تنی چند از شاعران جوان جذب نماید، جریان همکاری با اشغالگران نیز میتوانست به چهرههایی چون پیر دریو لَ روشل، آنری دو مونترلان و لوئیـفردینان سلین افتخار کند. اما بیشتر مبلغان فرانسوی هیتلر، چهرههای دستدوم یا جوانان جاهطلب فاشیست مانند روبر برَزییَک بودند. رژیم ویشی عمدتاً از سوی نیروهای سنتی و واپسگرا حمایت میشد. با استفاده از مفهوم پویای «میدان» به عنوان فضایی برای کشمکشهای خاص، این تحلیل به یک الگوی ارزشمند تبدیل میشود و میتوان آن را به بررسی سایر کشورها در ایام اشغال (همچون پژوهشی که در حال حاضر روی مورد نروژ در جنگ جهانی دوم انجام میشود) و همچنین به دیگر رژیمهای اقتدارگرا، مانند رژیمهای کمونیستی، تعمیم داد؛ حتی میتوان آن را به دوران معاصر (که رژیمهای غیرلیبرال و اقتدارگرا با قدرت بیشتری بازگشتهاند) و به خارج از حوزه اروپا نیز گسترش داد. به عنوان مثال، میتوان پرسید که دانشگاهیان در آمریکا در دوران حکمرانی ترامپ که انحراف غیرلیبرال آن آشکار است، چه موضعی اتخاذ میکنند. پرسش اساس مطروحه در این کتاب عبارت است از طرح این موضوع که پس از سقوط یک رژیم سرکوبگر، چگونه باید به محاکمه روشنفکران همکار با آن پرداخت؟ قانون برای مجازات کلمات چه ابزارهایی در اختیار دارد؟ و جرایم نوشتاری شامل چه مواردی میشود؟ روشنفکرانی که با اشغالگران نازی همکاری کرده بودند، از همان لحظه آزادسازی پاریس در سپتامبر ۱۹۴۴ به اتهام خیانت تحت پیگرد قرار گرفتند. اتهام اصلی آنها «همدستی با دشمن» بود. واژه «جنایت علیه بشریت» در پایان سال ۱۹۴۵ در دادگاههای نورنبرگ به رسمیت شناخته شد و فقط از سال ۱۹۶۴ وارد نظام حقوقی فرانسه گردید. ژان پل سارتر با این حال، از پاییز ۱۹۴۵، تعریفی جهانی از مسئولیت مؤلف ارائه داد که فراتر از مرزهای ملی بود و من در فصل سوم بهتفصیل به آن پرداختهام. در حقیقت، این روشنفکران ورای منافع ملی و استقلال کشور از جنایات جنگی و سوءاستفادهها حمایت کرده بودند. آنها در آزار و اذیت و تبعید دستهجمعی یهودیان و همچنین در سرکوب خشونتآمیز مبارزان مقاومت گُلیست یا کمونیست شریک بودند؛ مبارزانی که رژیم ویشی آنها را «تروریست» میخواند، در حالی که آنها از تمامیت ارضی فرانسه دفاع میکردند و هرگز غیرنظامیان را هدف قرار نمیدادند. روشنفکرانی که پس از جنگ به اتهام «همدستی با دشمن» محاکمه میشدند، در دفاع از خود به «آزادی عقیده» متوسل میگردیدند. اصل آزادی عقیده بر این ایده استوار است که حقیقت تنها از طریق استدلال و بحثهای چالشی آشکار میشود. البته این ایده، متأسفانه همانطور که تسلط کنونی اخبار جعلی بر شبکههای اجتماعی نشان میدهد، بسیار واهی است و آزادی بیان حتی در یک نظام لیبرال هم باید چارچوبمند باشد. با این حال، همان روشنفکران همکار با دشمن که پس از جنگ برای دفاع از خویش به این اصل استناد میکردند، خودْ اولین کسانی بودند که سرکوب آن را تشویق کرده بودند. بهعلاوه میتوان پرسید که آیا در شرایطی که مخالفان همکاری با اشغالگران وادار به سکوت یا فعالیتهای زیرزمینی شده بودند و درنتیجه، روشنفکران همکار با دشمن تقریباً تنها سخنگویان میدان بودند، اصلاً صحبت از آزادی عقیده معنایی دارد؟ (البته این به مفهوم فقدان رقابت و تفاوتهای فکری در میان خودشان نیست). در چنین شرایطی، مسئولیت روشنفکر چند برابر میشود، زیرا اقتدار او دیگر نمادین نیست، بلکه به حمایتی بستگی دارد که از رژیم حاکم (یا در اینجا، اشغالگران) دریافت میکند. وقتی روشنفکران کشتار مردم بیگناه و تبعیدهای دستهجمعی را تأیید میکنند، وقتی اعدامهای بیمحاکمه و گروگانگیریها را توجیه مینمایند و برای تخلف از نظم استبدادی مجازات اعدام را توصیه میکنند، آیا میتوان گفت که سخنانشان فقط یک نظر در میان سایر نظرات است؟ یا اینکه کلامشان به ابزاری برای مشروعیتبخشی به این نظم و جنایاتی که به نام آن انجام میگردد، تبدیل شده است؟ ژیزل سَپیرو پاریس، اوت ۲۰۲۵
کتاب «کلماتی که میکشند؛ مسئولیت روشنفکر در زمانه بحران (۱۹۴۴ـ۱۹۴۵)» در ۳۲۴ صفحه به همت نشر ثالث منتشر شده است.



