۸۲۲۰;سینمای دیار فلکالافلاک؛ نگاهی به ۸ دهه تاریخ در صفحات کتاب۸۲۲۱;

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، شمسالدین آروند، نویسنده، مستندساز و کارگردان، در تاریخ ۱۳ فوریه ۱۸۹۵ میلادی، با ثبت اختراع دستگاه «سینماتوگراف» توسط برادران لومیر و نمایش عمومی نخستین فیلم تاریخ، یعنی «خروج کارگران از کارخانه لومیر» در ۲۸ دسامبر ۱۸۹۵ در گراند کافه پاریس، آغاز رسمی سینما رقم خورد. این رویداد با نوآوریهای روایی ژرژ ملییس و ادوارد پورتر، این پدیده مکانیکی را به مدیومی داستانگو تبدیل کرد. در دهه ۱۹۲۰، سینمای صامت با مکاتبی چون اکسپرسیونیسم آلمان و مونتاژ شوروی به بلوغ زیباشناختی رسید و سپس با ورود صدا در سال ۱۹۲۷ و ظهور رنگ، ساختار زیباییشناسی و صنعتی آن دگرگون شد.
دهههای پس از جنگ جهانی دوم، به دوران درخشش نئورئالیسم ایتالیا، موج نوی فرانسه و تثبیت عصر طلایی هالیوود تبدیل شد که اندیشهورزی و تعلیق دراماتیک را در فرم بصری ارتقا داد. در نیمه دوم قرن بیستم، با ورود فیلمسازان مؤلف آسیایی و آمریکای لاتین، سینما هویتی چندصدایی پیدا کرد و به سراسر جهان از جمله ایران گسترش یافت. تاریخ سینمای ایران با سفر مظفرالدینشاه (جانشین ناصرالدینشاه که پایهگذار آشنایی دربار با عکاسی بود) به اروپا و خرید دوربین فیلمبرداری آغاز شد، که منجر به ثبت اولین فیلم کوتاه تاریخ ایران توسط «میرزا ابراهیمخان عکاسباشی» در سال ۱۲۷۹ خورشیدی از مراسم گلافشانی جشن عید گل در اوستاند بلژیک گردید.
پس از این آغاز مستندگونه، نخستین تلاشها برای تولید فیلم سینمایی داستانی با ساخت «آبی و رابی» در سال ۱۳۰۹ توسط اوانس اوگانیانس رقم خورد که نقطه عطفی برای ورود ایران به سینمای حرفهای محسوب میشود. در دهههای بعد، سینما با فراز و فرودهای بسیار از دوران پرمخاطب فیلم فارسی گذشت و در دهه ۱۳۴۰ و ۵۰ با موج نو به بلوغ هنری رسید و به تدریج در سراسر ایران از جمله لرستان گسترش یافت.
شمسالدین آروند، نویسنده، کارگردان و مستندساز لرستان، در کنار تاریخ و فرهنگ غنی خود، پیشینه سینمایی نسبتاً کهن دارد که همواره میان دو قطب «سالنسازی و نمایش» و «فیلمسازی بومی» حرکت کرده است. در دهههای ۱۳۲۰ و ۱۳۳۰، نخستین فیلمهای خرم آباد توسط حسام الدین راغبیان، همان شخصی که در ۱۳۰۷ اولین شرکت برق خرم آباد را تأسیس کرد، بر پرده آمد. او فیلمهای صامت و بعداً ناطق را در شهر به نمایش گذاشت. در سال ۱۳۲۳، اولین سینمای ثابت خرم آباد تأسیس شد. این سالن در دامنه شمال غربی قلعه فلک الافلاک قرار داشت و به ترتیب نامهای «لشکر»، سپس «شهناز» و بعد از انقلاب «فلسطین» را گرفت. از معروفترین مدیران این سینما میتوان به حاج محمد رایگان، پدر مسعود رایگان (بازیگر سینما) و قدرت ظفری اشاره کرد.
در آن دوران، نمایش فیلم از طریق سینماهای سیار و سالنهای عمومی اداره فرهنگ و هنر در شهرستانهای استان نیز رایج بود. در استان لرستان و در دهه ۱۳۳۰، فعالیتهای پراکنده مستندسازی و فیلمبرداری محلی با دوربینهای ۸ میلیمتری رواج یافت، ولی هنوز هیچ کانون آموزش یا تولید بومی وجود نداشت. اما نخستین فیلم کوتاه خرم آباد با نام «نان و فقر» در سال ۱۳۴۵ توسط دکتر هوشنگ اعظمی ساخته شد. در اوایل دهه ۴۰، اولین سینمای شهرستان بروجرد شروع به کار کرد و لرستان وارد عصر طلایی سینما داری شد. در این دهه، سینما به اوج رونق خود در لرستان رسید و خرم آباد و بروجرد به عنوان مراکز اصلی نمایش شناخته شدند.
به طوری که در اوج خود، خرم آباد چهار سینما داشت: شهناز (فلسطین)، آزیتا (استقلال)، آریا و رنگین کمان و بروجرد به قطب نمایشی غرب کشور با سینماهای داریوش، سینما ایران، سینما گرینسیتی/آریا (سینما فلسطین) و سینما شهناز تبدیل شد. در شهرستان دورود نیز سینما کیهان فعال بود. اما نمایش فیلم در الیگودرز، کوهدشت و پلدختر بیشتر از طریق سالنهای چندمنظوره دولتی، کاخ جوانان، پیشاهنگی و سینماهای سیار اداره فرهنگ و هنر انجام میشد.
از مهر ۱۳۴۸ در کاخ کودک تهران، جنبش «سینمای آزاد» شکل گرفت، جنبشی آوانگارد و غیرگیشهای که در سراسر کشور شعبههای محلی باز کرد و در اوایل دهه ۱۳۵۰، سینمای آزاد خرم آباد به عنوان کانون اصلی آموزش و تولید فیلم فعال شد. ناصر غلامرضایی، مسئول دفتر و برگزارکننده جشنواره سالیانه سینمای آزاد در لرستان، عضو کمیته انتخاب فیلم سومین جشنواره جهانی سوپر ۸ تهران (۱۳۵۱–۱۳۵۸) و از ۱۳۵۶ عضو شورای سرپرستی سینمای آزاد ایران بود که بعدها به مهمترین چهره سینمای لرستان تبدیل شد. در کنار او، زنده یاد مرتضی مختاری نیز در این دوره با سایر فیلمسازان جوان با دوربینهای سوپر ۸ و ۸ میلیمتری فیلمهای کوتاه و تجربی میساختند.
از جمله معروفترین این فیلمهای سینمای آزاد میتوان به «زیر طاقهای کاهگلی»، «آن مرد اسب دارد»، و «دختربس نمیخواست تنها باشد» ساخته ناصر غلامرضائی، «چمریونه» ساخته مرتضی مختاری، «لوئینه» ساخته حجت اله رشنو و «سکه» ساخته محمدرضا گوهری اشاره کرد. سینمای آزاد خرم آباد در آن دوران موفق شد چند جشنواره را برگزار کند و باعث جذب هرچه بیشتر علاقمندان به سینما شود. در سال ۱۳۵۵، عبداله غیابی، نخستین فیلمساز حرفهای لرستان، فیلم سینمائی به نام «میراث» را در اطراف خرم آباد فیلمبرداری کرد. او پیش از کارگردانی، با مسعود کیمیایی (در «رضا موتوری»، «بلوچ»، «داش آکل») همکاری داشت و با فروغ فرخزاد و ابراهیم گلستان نیز آشنایی داشت.
او فیلمهای سینمائی «کیفر» (۱۳۵۲)، «موسرخه» (۱۳۵۳)، «سه نفر روی یک خط» (۱۳۵۴)، «کوتاه مکانیک» (۱۳۵۶) و اثر ناتمام «شیرعلی مردان» را در پرونده سینمائی خود دارد. انقلاب اسلامی نقطه عطف مهمی در سینماداری لرستان بود. بسیاری از سالنهای خصوصی تغییر نام یافتند (شهناز به فلسطین، آزیتا به استقلال، داریوش به آزادی) و بعدها برخی از آنها به تدریج تعطیل و تخریب شدند. در این دوره، پروانه سالن نمایش سینما رنگین کمان خرم آباد در ۱۳۵۱ صادر شده بود، اما این سالن نیز تخریب شد.
در سالهای ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷، فیلمسازان سینمای آزاد از جمله حجت اله رشنو و مرتضی مختاری به ثبت و ضبط انقلاب در خرم آباد پرداختند که این تصاویر تنها اسناد تصویری آن دوران در لرستان به حساب میآید. قبل از انقلاب اسلامی، انجمن سینمای جوانان که به طور غیررسمی در سال ۱۳۵۴ با مدیریت آقای حمید ایزدپناه و سپس خدایار حیدری شروع به فعالیت کرده بود، با شروع انقلاب تعطیل شد. اما در همین زمان کوتاه، حشمت شفیعیان، رضا فزونخواه، یدالله اسدی، هوشنگ بیرانوند و منوچهر فیروزی با همکاری یکدیگر چند فیلم کوتاه داستانی تولید نمودند. با این حال، تأسیس انجمن سینمای جوانان براساس منابع و اسناد سازمان ثبت اسناد در سال ۱۳۶۳ به ثبت رسمی رسید.
در سال ۱۳۶۴، در تعدادی از شهرهای کشور از جمله خرمآباد با مدیریت خسرو اسدی و با حمایت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی شروع به کار نمود و یک سال بعد نیز در بروجرد دفتر انجمن تأسیس شد. انجمن سینمای جوان به سرعت به کانون اصلی آموزش تخصصی سینما و حمایت از تولید فیلم کوتاه داستانی، مستند و تجربی در استان تبدیل شد. در دهههای بعد، با مدیریت محمدرضا صحرائی، محمدرضا گوهری، شمس الدین آروند، محسن مرادی و سید غلامرضا نعمت پور در خرم آباد و همچنین ناصر بهنوا، رضا میرزائی، کورش برزگر، امیر حسین هاشمی گیلان و کاوه حدادی در بروجرد، روند فعالیتهای آموزشی خود را ادامه داد و تولید فیلم کوتاه را در استان لرستان رونق بخشید.
انجمن سینمای جوانان همزمان با آموزش و تولید، جشنوارههای استانی فیلم و عکس را در خرمآباد و بروجرد و چهار جشنواره منطقهای سینمای جوان را در خرم آباد برگزار کرد. طی این دورهها، فیلمسازان جوانی نیز وارد فیلمسازی حرفهای شدند که میتوان به وحید موسائیان و سید محمد سیفزاده از خرم آباد و محمد حمزهای از بروجرد اشاره کرد. ناصر غلامرضائی در سال ۱۳۶۹ بعد از ساخت فیلم سینمائی «حریم مهرورزی» در تهران، دومین فیلم بلندش را در خرم آباد و با بازیگران محلی تولید کرد. این فیلم با موضوع خون بس در لرستان، جذابیتی برای فیلمسازان دیگر به پرداختن به موضوعات بومی در استان و حتی کشور ایجاد کرد و توانست چندین جایزه از جمله سیمرغ بلورین جشنواره فجر را از آن خود کند.
طی سالهای بعد، غلامرضائی با موضوع فرهنگ بومی لرستان، فیلمهای دیگری از جمله «نامزدی» و «عروس رومشکان» را با همان سبک و سیاق خون بس ساخت که با استقبال خوبی مواجه شد. با برگزاری دورههای مختلف فیلمسازی در انجمن سینمای جوانان و همچنین گسترش دانشکدههای سینمائی در دهه ۱۳۷۰، به تدریج تعداد تولیدات فیلم کوتاه گسترش پیدا کرد و شرکتهای فیلمسازی فیلم کوتاه و بلند نیز افزایش یافت و مشاغل تخصصی سینمایی گسترش یافت. از جمله فعالترین این مؤسسات میتوان به شرکت آریا صنعت تخیل (بروجرد) که توسط چهار برادر (کیانوش، داریوش، کوروش و فرزاد دالوند) اداره میشود و همچنین حوزه هنری لرستان با مدیریت واحد پویانمائی توسط سعید شاهوردی اشاره کرد.
برادران دالوند، اولین فیلم سینمائی پویانمائی خود را در سال ۱۳۹۲ به نام «رستم و سهراب» تولید کردند و به دنبال آن «ناسور» (۱۳۹۵)، «شنگول و منگول» (۱۳۹۳)، مجموعه تلویزیونی «آخرین فرستاده» (زندگی پیامبر؛ از دید سلمان فارسی)، «روزی که حسنی مرد شد»، «کودک و سرباز»، مجموعه «اردشیر و چغا» و دهها هزار دقیقه تولید برای شبکههای داخلی و بینالمللی را به ثبت رساندند. با ادامه روند فعالیت پویانمائی در شهرستان بروجرد و به دلیل فعالیت استودیوهای مستقل انیمیشن، بروجرد در سال ۱۳۸۹ به عنوان «پایتخت پویانمایی ایران» معرفی شد و به مهمترین قطب تولید انیمیشن خارج از پایتخت تبدیل گردید.
طی شصت سال فعالیت سینمائی، فیلمسازان لرستان تولیدات ارزشمندی به سینمای ایران و جهان معرفی کردند که به برخی از درخشانترین آنها که در جشنواره ملی و بینالمللی جوایز مهمی کسب کردند، اشاره میشود. اگرچه تعداد فیلمهای مهم فیلمسازان لرستان بسیار بیشتر از اینهاست و در این چند سطر نمیگنجد. ۱- «تنها با زمین» (کوتاه) و «آرزوهای زمین» (۱۳۸۰) به کارگردانی وحید موسائیان ۲- «سور و سوک» (سریال-۱۳۷۰) و «آخرین تکسوار ایل» (سینمائی-۱۳۷۵) به کارگردانی محمد سیفزاده ۳- «آب بناهای کهن لرستان» و «مرثیه کلماکره» به کارگردانی حجت اله حافظی ۴- «عروسی مشک» (۱۳۷۳) و «چکمهها در برف» (۱۳۸۰) به کارگردانی شمس الدین آروند ۵- «این گهواره تکان خواهد خورد» و «دایان» به کارگردانی فرود عوض پور (پاک نیا) ۶- «ویزیت» و «F۵۵» به کارگردانی ناصر ناصرپور ۷- «آذر» (سینمائی) و «کاپیتان» (سینمائی-۱۴۰۱) به کارگردانی محمد حمزهای ۸- «برای گنگادین بهشت نیست» و «سکوت آوا» به کارگردانی سید غلامرضا نعمتپور ۹- «لیر» و «راه به عبور» به کارگردانی محمدرضا حافظی ۱۰- «مرغها تخم نمیگذارند» به کارگردانی فرهاد مختاری ۱۱- «سازنه» و «تفتان» به کارگردانی زنده یاد هوشنگ میرزائی ۱۲- «کلو» و «یک روز زندگی» به کارگردانی احمد کاوند ۱۳- «بافتههای غم» به کارگردانی پروین مراحمی ۱۴- «همهچیز از بالا قشنگتر است» به کارگردانی کاوه حدادی ۱۵- «پاک شو دشمن» و «ماهی کور» به کارگردانی زنده یاد حسین سپهوند ۱۶- «فانوس» و «کلاس پنج» به کارگردانی میرعباس خسروینژاد ۱۷- «آب در خوابگه مورچگان» و «اشکو» به کارگردانی فردوس خسروینژاد ۱۸- «سنگبال» و «بمبئی» به کارگردانی آمین صحرائی ۱۹- «نسار» و «بومی» به کارگردانی کیومرث سرشار ۲۰- «کاور» به کارگردانی سعید شاهوردی.
با وجود بستر مناسب و همچنین فیلمسازان خوشذوق در لرستان، سینما در این استان با چالشهای زیادی از جمله موارد زیر مواجه است: – دور بودن از مرکز: تهران محوری صنعت فیلم، استان را از چرخه توزیع و اکران ملی دور کرده است. – کمبود زیرساخت نمایش: افول سالنهای دهههای ۴۰ و ۵۰ و محدود ماندن سالنهای فعال امروز. – کمبود یا در مواردی عدم بودجه مستقل برای استان. – چالش اکران فیلمهای بومی: زمانبندی نامناسب در گیشههای سراسری برای فیلمهای بومی لرستان. – خطر کلیشهسازی: فیلمسازان بومی همواره بر لزوم دوری از کلیشههای رایج درباره لرستان تأکید کردهاند. – ورود برخی افراد کم تجربه با استفاده از رانت اداری. – عدم ارتباط مناسب.



