افشای اعدامهایی که سالها در سایه پنهان مانده بودند!

کتاب «ترور در تهران» تألیف محمد گرشاسبی به تازگی توسط انتشارات ۲۷ بعثت منتشر شده است. این اثر با اتکا به بررسی اسناد دادستانی، بولتنهای شهربانی و آرشیو روزنامههای دوران پس از انقلاب، به شناسایی ۴۵۰ نقطه ترور در پایتخت پرداخته است. یکی از ویژگیهای بارز این کتاب، تمرکز بر «شهدای گمنام» است؛ افرادی نظیر کارگران، دانشجویان و کسبه که روایت زندگی و ترور آنها کمتر مورد توجه قرار گرفته است. نویسنده در این اثر سعی کرده است با رویکردی مستند، ماهیت سازمان مجاهدین خلق را از طریق ریشههای تاریخی و مستندات عینی (از جمله اعترافات اعضای سازمان) به خوانندگان معرفی کند. این کتاب با ترکیب روایتهای شاهدان عینی و اسناد رسمی، تصویری از ابعاد تروریسم شهری در تهران ارائه میدهد.
محمد گرشاسبی، پژوهشگر و خبرنگار با سابقه در حوزه تاریخ، در گفتوگویی با خبرنگار پایگاه خبری الفبای رشد، از تلاش خود برای پر کردن خلأهای تاریخی در روایت «شهدای ترور» سخن گفت. او بر این باور است که اکثر منابع پیشین، تنها بر شهدای دولتی و بلندپایه تمرکز کردهاند و روایت زندگی افرادی چون کارگران، دانشجویان و کسبه که قربانی ترور شدند، نادیده گرفته شده است.
گرشاسبی در ادامه به تحصیلات خود اشاره کرد و گفت: «من در رشته خبرنگاری استراتژیک از دانشکده خبر ایرنا فارغالتحصیل شدهام و در مقطع کارشناسی ارشد نیز دو مدرک در رشتههای تاریخ جهان و مدیریت رسانه دارم. از سال ۸۳ تا تقریباً سال ۹۶ خبرنگار روزنامه همشهری بودم و پس از آن مدتی با روزنامه ایران همکاری کردم که تمامی این فعالیتها در حوزه تاریخ بود. از سال ۹۸ با پروژه «ترور» وارد فاز تألیف کتاب شدم و از آن زمان تا سال ۱۴۰۲ مشغول نگارش این کتاب بودم.
در کتاب «ترورهای سیاسی در ایران» تألیف سهراب یزدانی، نگاه و نظر متفاوتی درباره ترور و تروریسم ارائه شده است، اما مقدمه شما تعریف آکادمیکی از ترور و تروریست ارائه نمیدهد؛ چرا؟ گرشاسبی در پاسخ گفت: «معمولاً کتابهایی که در بازار موجود است یا از زبان دولت و حکومت روایت شدهاند یا نگاهی کاملاً چپ دارند و در برخی موارد حق را به جریانهای مخالف میدهند. اما کمتر کتاب، روایت یا منبعی وجود دارد که به عنوان یک شخص ثالث و بیطرف، از بیرون به این قضیه نگاه کند.»
او افزود: «در مورد تروریسم و مجموعه حوادث تاریخ معاصر ما، یک خلأ وجود داشت؛ چرا که بیشتر در حوزه شهدای ترور، روایتها بر محور شهدای دولتی بود. اما در این مجموعه، تعداد شهدای ترور ۴۹۰۰ نفر است. این آمار مربوط به پیش از حوادث دو سه سال اخیر است. از این ۴۹۰۰ نفر، سهم تهران ۸۴۰ مورد ترور بوده است. از این ۸۴۰ ترور، شاید تنها صد نفرشان دولتی و شامل رئیسجمهور، نخستوزیر، وزیر یا نمایندگان مجلس بودهاند. هفتصد و اندی مورد روایت نشده بود؛ یعنی افرادی که بقال، شیرفروش، کارگر، دانشجو یا دانشآموز بودند و ترور شدند، روایتشان برای مخاطب بازگو نشده بود.
گرشاسبی در ادامه به چالشهای روایتهای تاریخی اشاره کرد و گفت: «در رسانهها و کتابها و منابع قبلی، برای متولدین دهه ۴۰، ۵۰ و ۶۰ اینگونه روایت میشد که اینها مثلاً مجاهدین خلق یا گروهک منافقین بودند و آنها را میکشتند و محکوم میکردند و مردم هم این روایت را میپذیرفتند. اما مخاطب فعلی، بهویژه متولدین دهههای ۷۰ و ۸۰، به راحتی این مطالب را نمیپذیرد و پرسش میکند که: «آقا از کجا معلوم که مثلاً حق با آنها بود یا کار درستی میکردند که این افراد را حذف میکردند؟»
او در ادامه توضیح داد که برای معرفی این گروه به مخاطب امروز، نیاز به بررسی پیشینه سازمان و ریشههای شکلگیری آن بوده است. همچنین به بررسی روایتهای خود سازمان در بولتنها و نشریاتشان پرداختهاند تا ببینند آنها خودشان را چگونه معرفی میکردند و چالشهایشان از زبان خودشان چه بود.
گرشاسبی به اعدامهای اول انقلاب اشاره کرد و گفت: «در کتاب بخشهایی به نام «صفحات نفوذیها» وجود دارد؛ نفوذی در ریاستجمهوری و دادگستری و غیره. بخشی از این نفوذ به این دلیل بود که سازمان مجاهدین خلق در ابتدای انقلاب، به عنوان یک گروه انقلابی شناخته میشدند. شاید از سال ۶۰ به بعد نگاه متفاوتی به آنها شکل گرفت، اما در آن زمان، این افراد بسیاری از مراکز و نهادهای حکومتی و حتی نظامی را تحت کنترل گرفتند.»
او همچنین به محاکم نظامی اشاره کرد و گفت: «آنها خودشان برخی از فرماندهان ارتش دوره شاه را محاکمه و تیرباران میکردند. چون خودشان گروهی انقلابی میدانستند، این روند تا تقریباً اواخر خرداد و اوایل تابستان ادامه داشت که فرزندان انقلاب و اعضای حزب جمهوری متوجه این قضیه شدند و شروع کردند که با اینها برخورد و آنها را محدود کنند.»
گرشاسبی در ادامه به روایتهای عمومی اشاره کرد و گفت: «یک سری روایتها وجود دارند که روایتهای عمومی هستند؛ مثلاً میگوییم جنگ ایران و عراق در ۳۱ شهریور ۵۹ شروع شد یا دفتر حزب جمهوری در ۷ تیر ۶۰ منفجر شد. اینها روایتهایی هستند که به این صورت مستند شدهاند و ما آنها را از خود منابع، یعنی روزنامههای کثیرالانتشار آن زمان که دولتی بودند یا از منابع دادستانی استخراج کردهایم.»
او در مورد روایتهای شاهدان گفت: «این روایتها در برخی ترورها پررنگ است و در برخی دیگر غایب. من پروژه را از سال ۹۸ تحویل گرفتم، اما در اصل پروژه در سال ۹۴ آغاز شده است. عدهای در سپاه تهران سراغ روایت شاهدان رفتند و سعی کردند ابتدا محل ترور افراد و نقاط بمباران شده تهران را پیدا کنند و بعد سراغ روایت شاهدان بروند.»
گرشاسبی در ادامه به چالشهای جمعآوری روایتهای شاهدان اشاره کرد و گفت: «برخی از شاهدان بعد از چند دهه تمایلی به روایت آنچه دیدند نداشتند و بعضی دیگر در نشانی خود نبودند و مهاجرت کردند. اما تیم پژوهش توانستند به بعضی از شاهدان دسترسی پیدا کنند و روایت آنها را ثبت کردند.»
او همچنین به عنوان کتاب اشاره کرد و گفت: «عنوان کتاب «ترور در تهران» است اما روایت ترور برخی چهرههای سیاسی خارج از تهران نیز در آن جای داده شده که اغلب نکته جدیدی در بر ندارد بجز برخی تصاویر خوب. این ترورها بیشتر برای این در کتاب جای داده شد که مخاطب با روند ترورهای مجاهدین خلق آشنا شود.»
گرشاسبی در پایان به تصاویر موجود در کتاب اشاره کرد و گفت: «تصاویر زیادی وجود داشت. چون من آرشیو مطبوعات خارجی را از دوره عثمانی و قبل از جنگ جهانی اول در دسترس داشتم و اما در صفحهبندی لحاظ نشد. شاید صفحهآرا معتقد بود که تصاویر چندان کیفیت ندارند. اما به هر حال شاید در چاپهای بعدی این نقیصه جبران شود.»



